Türkçe ve Osmanlıca Derlem Projeleri (Dijital Derlem, Yapay Zeka Derlem)

Türkçe ve Osmanlıca Derlem Projeleri

Ulusal ve uluslararası alanda yürütülen, dilbilim ve tarih araştırmalarına ışık tutan başlıca dijital projeler.

Osmanlıca

OTAP (Osmanlıca Metin Arşivi)

Bilkent Üniversitesi tarafından yürütülen bu proje, 19. yüzyıl Osmanlı edebiyatı metinlerini çeviriyazı formatında sunar. Dil, üslup ve söz varlığı incelemeleri için birincil kaynaktır.

Projeyi İncele

Türkçe

Metinbankası Projesi

Türkçenin modern dilbilim yöntemleriyle derlenmesi ve işlenmesi amacıyla başlatılan öncü çalışmadır. Metin madenciliği çalışmaları için metodolojik temel oluşturmuştur.

Tarih & Edebiyat

TEBDİZ

Klasik Türk edebiyatı metinlerini bağlamlı dizinler ve işlevsel sözlük yapısıyla sunan veri tabanıdır. Divan edebiyatı kavram haritaları için kritik bir araçtır.

Projeyi İncele

Lehçeler

LEHÇEDİZ Projesi

Türk dünyası lehçe ve şivelerini karşılaştırmalı olarak incelemeyi sağlayan platformdur. Türkoloji araştırmaları için zengin bir dil malzemesi sunar.

Projeyi İncele

Yapay Zeka

LexiQamus

Okunması güç Osmanlıca kelimelerin çözümlenmesi için geliştirilmiş yapay zeka destekli analiz aracıdır. Eksik harfli kelimeleri tamamlayarak araştırmacılara yardımcı olur.

Projeyi İncele

Arama Motoru

Müteferriqa

Osmanlı Türkçesi basılı eserlerde tam metin arama (full-text search) yapabilen gelişmiş keşif portalıdır. Milyonlarca sayfa içinde saniyelerle arama yapar.

Projeyi İncele

OCR Teknoloji

Wikilala

Osmanlı dönemi belgelerini dijitalleştirerek Latin harfleriyle aranabilir hale getiren dev kütüphanedir. Özgün OCR teknolojisi ile eski harfli metinlerde arama sağlar.

Projeyi İncele

Klasik Şiir

BAKİ Projesi

Şair Baki’nin eserlerinin dijital teknolojilerle incelenmesini amaçlar. Kelime kadrosu ve edebi sanatlar üzerine istatistiksel veriler sunar.

Çatı Proje

DOP (Dijital Osmanlı)

Latifi Tezkiresi ve Bin Kelime Projesi gibi çalışmaları kapsayan çatı platformdur. Açık erişim felsefesiyle verileri paylaşmayı hedefler.

Projeyi İncele

Modern Derlem

TNC (Turkish National Corpus)

Türkçenin 1990-2009 yılları arasındaki yazılı dilini temsil eden, 50 milyon sözcüklük dev derlemdir. Yapay zeka ve dilbilim için referans kaynaktır.

Projeyi İncele

NLP

TS Corpus

Türkçenin en hızlı çalışan çevrimiçi derlemlerinden biridir. Sıklık sözlüğü, KWIC gösterimi ve morfolojik analiz imkânları sunar.

Projeyi İncele

ShellCompare

Windows Terminal Araçları

CMD vs PowerShell

Windows'un iki yüzü: Biri klasik ve basit, diğeri modern ve güçlü. Hangisini ne zaman kullanmanız gerektiğini keşfedin.

Farkları Gör Detayları Oku

Temel Farklar Tablosu

Özellik	CMD (Komut İstemi)	PowerShell
Teknoloji	Eski MS-DOS tabanlı	Modern .NET Framework tabanlı
Veri Tipi	Metin (Text)	Nesne (Object)
Karmaşıklık	Basit, öğrenmesi kolay	Karmaşık, güçlü yetenekler
Komut Yapısı	dir, ping, copy	Verb-Noun (Get-Item, Stop-Process)
Platform	Sadece Windows	Windows, Linux, macOS (Core)
Dosya Uzantısı	.bat, .cmd	.ps1

Command Prompt (CMD)

Windows'un en eski komut satırı yorumlayıcısıdır. Temel dosya işlemleri, ağ bağlantılarını kontrol etme (ping, ipconfig) ve basit toplu işlem (batch) dosyalarını çalıştırmak için kullanılır.

Hızlı ve hafiftir, sistem kaynağı tüketmez.
Eski sistemlerle %100 uyumludur.
Komut çıktıları sadece "yazı"dır, işlemesi zordur.

C:\Users\Admin> dir
C:\Users\Admin> ipconfig /all

Command Prompt

Microsoft Windows [Version 10.0.19045.2486]
(c) Microsoft Corporation. All rights reserved.

C:\> echo Merhaba CMD!
Merhaba CMD!
_

Gerçek Hayat Örnekleri

Görev: Dosyaları Listeleme

CMD


                            dir /s

PowerShell


                            Get-ChildItem -Recurse

Görev: Bir Süreci (Process) Durdurma

CMD


                            taskkill /IM notepad.exe

PowerShell


                            Stop-Process -Name "notepad"

Basit Bir Analoji

"Eğer CMD hesap makinesi ise, PowerShell Excel gibidir. İkisi de sayıları toplar, ama biri çok daha büyük ve karmaşık işleri organize edebilir."

Kutadgu Bilig ve Alle

İslamiyet Öncesi Türklerde Aile ve Kutadgu Bilig

İslamiyetten Önce Türklerde Aile ve Kutadgu Bilig'de Türk Ailesi

Murat Öztürk

Fırat Üniversitesi • 2015

Giriş

İlk insanın yaratılışından bugüne kadar, bugünkü bilgilerimize dayanarak, insanın hiç bir zaman yalnız yaşamadığını söyleyebiliriz. İnsanın doğası gereği ortaya çıkan başka insanlarla birlikte yaşama güdüsü neticesinde, toplum adını verdiğimiz sosyal yapı ortaya çıkmıştır. Toplum da, temel yapı taşı olan ailelerin birleşimi ile oluşmuştur.

İslam Öncesi Türk Ailesi (Oğuş)

Eski Türk ailesi ataerkil bir yapıda görülse de bu, Roma veya Yahudi toplumlarındaki gibi aile reisinin mutlak otoritesine dayanan bir mülkiyet ilişkisi değildir. Ziya Gökalp bu yapıyı "Pederi Aile" olarak adlandırmıştır.

Yapısal Özellikler

Çekirdek Aile: Türklerde genel olarak çekirdek aile tipinin görüldüğünü söylemek akla daha yatkındır. Yeni evlenenler kendi "Ak Ev"lerini kurarlardı.
Kan Esası: Akrabalık kan esasına dayanırdı. Türk dilindeki akrabalık terimlerinin çeşitliliği bu bağın gücünün delilidir.
Eşitlik: Ailede herkesin söz hakkı ve mirasta pay hakkı bulunmaktaydı.

Kutadgu Bilig'de Evlilik ve Aile

Belgeden Aynen Aktarılan Metin:

"İnsan evlenmeli ve birçok çoluk çocuk sahibi olmalıdır. Evlatsızdır demek, insan için bir hakarettir. İnsanların seçkini ne der, dinle: Neslin kesilmemesinin çaresi kadındır. Evlatsız insan, ölürken pişmanlığını ikrar etti ve: Ey benden sonra gelen sen; çoluk çocuk sahibi ol, dedi. Öldükten sonra evladı kalan bir baba için yaşamıyor denilemez. Evlatsız insanın, ölünce nesli kesilir; dünyadan adı silinir ve yeri boş kalır."

Kutadgu Bilig'de Çocuk Terbiyesi

Belgeden Aynen Aktarılan Metin:

"Baba oğlunun yetişmesi için emek sarf ederse, oğlu o terbiye altında, iyi olarak yetişebilir. Baba çocuğunu sıkı bir terbiye altında yetiştirirse, annesi ve babası bundan dolayı saadet duyar. Eğer onu sıkı bir terbiye altında yetiştirecek biri bulunmazsa, o çocuk heder olur; sen artık ondan ümidini kes. Çocuk babası alim ve zeki ise oğluna daima sıkı bir terbiye vermeli. Tecrübeli, yaşını başını almış ve çocuk sahibi insan ne der, dinle: Kimin çocukları naz içinde yetiştirilirse, o kimseye ağlamak düşer; keder ona mukadderdir. Baba çocuğunu küçüklüğünde başıboş bırakırsa, kabahat çocukta değil babadadır. Çocukların tavrı, hareketi kötü ise, o kötülüğü baba yapmıştır; çocuğu iyi olmaktan mahrum eden odur. Çocuklara fazilet ve bilgi öğretmeli ki; onlar iyi ve güzel yetişsinler. Oğul-kız küçüklükte ne öğrenirse, yaşlanıp, ölünceye kadar onu unutmaz."

Kadının Yeri

Türk toplumunda kadın bir tabu değil, erkeğin tamamlayıcısıydı. Siyasi, askeri ve sosyal hayatın her alanında erkekle birlikteydi.

Siyasi Güç

Hun Kraliçesi Yen-Chih'in görüşünü kabul eden Mao-tun'un kuşatmayı gevşetmesi, Türklerin kadına verdiği değeri gösteren değerli bir örnektir.

Protokol

Avrupa Hunlarında Arıkan ve Uygurlarda kağanın kızının elçi heyetlerini kabul etmesi, kadının devlet yönetimindeki aktif yerini kanıtlar.

Sonuç

Güçlü aile yapısı, değişikliklere dirençli, asimile olmayan toplum demektir. Kendisini koruyabilen toplum da güçlü devlet demektir. Yüzyıllardır kendine has, insancıl aile yapısıyla tarihin baş aktörlerinden olan Türk milleti, bugün atalarımızın aile hayatlarını, birbirlerine verdikleri değeri ve özverilerini örnek almalıdır.

Python ve Rstudio

RStudio (LRstudio) vs Python Karşılaştırması

RStudio vs Python

"Veri Biliminin İki Dev İsmi: İstatistik mi, Genel Programlama mı?"

Python Nedir?

Python, 1991 yılında geliştirilen, okunabilirliği yüksek ve genel amaçlı bir programlama dilidir. "Her şeyi yapabilirim" felsefesiyle tasarlanmıştır.

✔ Çok Yönlü: Web geliştirme, yapay zeka, otomasyon ve oyun yapımı için uygundur.
✔ Sözdizimi: İngilizceye çok yakın, sade ve öğrenmesi kolay bir yapısı vardır.
✔ Ekosistem: TensorFlow, PyTorch, Pandas ve Django gibi devasa kütüphanelere sahiptir.

RStudio (R) Nedir?

RStudio, aslında R programlama dili için geliştirilmiş en popüler IDE'dir. İstatistikçiler tarafından istatistikçiler için üretilmiştir.

✔ İstatistiksel Odak: Karmaşık veri analizleri ve akademik araştırmalar için optimize edilmiştir.
✔ Görselleştirme: ggplot2 gibi paketlerle dünya standartlarında grafikler üretir.
✔ Veri Raporlama: R Markdown sayesinde analizleri anında PDF veya HTML raporlara dönüştürür.

Veri Yapıları ve Giriş Türleri

Python Veri Tipleri

Temel Tipler

x = 5          # int (tam sayı)
y = 3.14       # float (ondalık)
isim = "Ali"   # str (metin)
durum = True   # bool (mantıksal)

Koleksiyonlar

liste = [1, 2, 3]         # List (Değiştirilebilir)
sozluk = {"yas": 25}      # Dict (Anahtar-Değer)
demet = (10, 20)          # Tuple (Sabit)

R Veri Tipleri

Temel Tipler

x <- 5L        # integer (L eki ile)
y <- 3.14      # numeric (varsayılan ondalık)
isim <- "Ali"  # character (metin)
durum <- TRUE  # logical (mantıksal)

Koleksiyonlar

vektor <- c(1, 2, 3)      # Vector (Aynı tip öğeler)
liste <- list(1, "A")     # List (Farklı tip öğeler)
faktor <- factor(c("A"))  # Factor (Kategorik veri)

Kullanım Örnekleri & Kod Yapısı

🐍 Python: Veri Manipülasyonu

Senaryo: Bir CSV dosyasını okuyup satış verilerini filtrelemek.

import pandas as pd

# Veriyi oku
df = pd.read_csv('satislar.csv')

# Satışları filtrele (1000 TL üzeri)
buyuk_satislar = df[df['tutar'] > 1000]

# Ortalamayı hesapla
print(buyuk_satislar['tutar'].mean())

Kullanım Alanı: Otomasyon, Yapay Zeka, Veri Mühendisliği.

📊 R: İstatistiksel Görselleştirme

Senaryo: Veri setindeki korelasyonu şık bir grafikle göstermek.

library(ggplot2)

# Veriyi yükle (Hazır veri seti)
data(mpg)

# Saçılım grafiği oluştur (ggplot2)
ggplot(mpg, aes(x=displ, y=hwy, color=class)) +
  geom_point() +
  labs(title="Motor Hacmi vs Verimlilik")

Kullanım Alanı: Akademik Yayınlar, Klinik Testler, Ekonometri.

Kritik Kıyaslama

Özellik	Python	RStudio (R)
Temel Veri Yapısı	List / Dictionary	Vector / Data Frame
Veri Giriş Kolaylığı	Pandas ile çok esnek (JSON, SQL, vb.)	Tidyverse ile tablo odaklı
Öğrenme Eğrisi	Daha Kolay / Hızlı	İstatistik Bilgisi Gerektirir
Veri Görselleştirme	Matplotlib, Seaborn (Esnek)	ggplot2 (Mükemmel ve Hazır)
Yapay Zeka / ML	Endüstri Standardı	Akademik Araştırma Odaklı

Hangisini Seçmelisiniz?

Eğer amacınız yazılım geliştirmek, yapay zeka modelleri üretmek veya otomasyon ise kesinlikle Python ile başlamalısınız.

Ancak saf akademik araştırma, derin istatistiksel testler ve kusursuz grafik raporları hazırlamak istiyorsanız RStudio sizin için en doğru duraktır.

Python: Modern & Esnek RStudio: Bilimsel & Analitik

Cemşid ü Hurşid (Özet, Selman-ı Saveci)

Cemşid ü Hurşid - Bir Aşk Destanı

Selman-ı Saveci'nin Ölümsüz Eseri

Cemşid ü Hurşid

"Çin'den Rum diyarına uzanan bir aşk, savaş ve vuslat hikayesi."

14. yüzyıl şairi Selman-ı Saveci tarafından kaleme alınan bu mesnevi, Çin Hükümdarı'nın oğlu Cemşid ile Rum Kayseri'nin kızı Hurşid arasındaki destansı aşkı anlatır.

1. Sihirli Rüya

Hikaye Çin'de başlar. Hükümdar Fağfur'un oğlu Cemşid, bir gece rüyasında (bazı anlatımlarda sihirli bir kadehte) eşsiz güzellikte bir kız görür. Bu hayali sevgiliye sırılsıklam aşık olur. Yaptığı araştırmalar sonucunda, kalbini çalan bu güzelin Rum (Bizans) diyarının prensesi Hurşid olduğunu öğrenir.

2. Zorlu Yolculuk

Aşkı uğruna tahtını ve sarayını geride bırakmaya karar veren Cemşid, yanına sadık dostu Mihrab'ı alır. Tanınmamak ve tehlikelerden korunmak için zengin bir tüccar kılığına girer. Uzun ve meşakkatli bir yolculuğun ardından Rum ülkesine ulaşır. Cömertliği ve getirdiği nadide mallarla kısa sürede halkın ve sarayın dikkatini çeker.

3. Karşılaşma ve Aşk

Saray bahçesinde gerçekleşen karşılaşmada Hurşid, bu yakışıklı yabancıyı görür görmez o da aşka düşer. Dadılar ve mektuplar aracılığıyla gizli bir iletişim başlar. Cemşid, bir süre sonra tüccar kimliğini bir kenara bırakır ve Hurşid'e aslında Çin Hükümdarı'nın oğlu olduğunu itiraf eder.

4. Savaş Meydanı

Bu sırada Şam Hükümdarı, Hurşid'e talip olur ancak reddedilir. Bunun üzerine büyük bir orduyla Rum ülkesine saldırır ve şehri kuşatır. Rum ordusu zor durumdayken Cemşid, gerçek kimliğine yaraşır bir şekilde zırhlarını kuşanır. Savaş meydanına inerek tek başına ordunun kaderini değiştirir ve Şam hükümdarını mağlup eder.

5. Zafer ve Mutlu Son

Cemşid'in bu kahramanlığı, onun sadece bir tüccar olmadığını, asil bir prens olduğunu herkese kanıtlar. Rum Kayseri, ülkesini kurtaran bu gence kızını sevinçle verir. Muhteşem bir düğünün ardından çift, bir süre sonra Çin'e döner. Cemşid tahta geçer ve Hurşid ile birlikte ülkeyi adaletle, mutluluk içinde yönetirler.

İran'ın Büyük Eseri: Şehname'nin Özeti (Firdevsi)

Şehname: Krallar Kitabı

ŞEHNAME

Krallar Kitabı

Firdevsi tarafından kaleme alınan, yaklaşık 60.000 beyitten oluşan, İran tarihini yaratılıştan İslam fetihlerine kadar anlatan devasa destan.

1. Mitik Çağ

Yaratılış, medeniyetin kuruluşu ve kötülükle mücadelenin başlangıcı.

Keyumers

İlk insan ve ilk kraldır. Dağlarda yaşar, halkına leopar derisi giydirir. Oğlu Siyamak öldürülür, torunu Huşeng ile intikam alır.

Huşeng

Medeniyeti getirir. Taşa çarpan demirle kıvılcım çıkarıp ateşi bulur, demirciliği ve sulamayı başlatır.

Tahmuras

"Devlerin bağlayıcısı" olarak bilinir. Devleri yener, onlardan okuma yazmayı öğrenir. Yün eğirmeyi ve hayvanları evcilleştirmeyi öğretir.

Cemşid

700 yıl hüküm sürer. Tıbbı, gemi yapımını bulur, toplum sınıflarını ayırır ve Nevruz'u başlatır. Kibre kapılıp kendini tanrı ilan edince "kut" onu terk eder.

Zehhak

Bin yıllık Arap tiranı. İblis'in kandırmasıyla omuzlarında çıkan iki yılanı beslemek için her gün iki gencin beyni feda edilir.

Kave ve Feridun

Demirci Kave isyan başlatır. Cemşid'in soyundan gelen Feridun, Zehhak'ı Demavend Dağı'na zincirler ve tahta geçer.

Dünyanın Bölünüşü

Feridun dünyayı üç oğlu arasında paylaştırır:

Selm: Batı (Rum/Anadolu)
Tur: Doğu (Turan/Türkistan ve Çin)
İrec: Merkez (İran)

Selm ve Tur'un İrec'i öldürmesi, yüzyıllar sürecek İran-Turan savaşlarını başlatır.

2. Kahramanlık Çağı

Destanın en uzun bölümü. Krallardan ziyade "Pehlevanlar" ön plandadır.

Rüstem (Rüstem-i Zâl)

Şehname'nin en büyük kahramanı. Zâl ve Rudabe'nin oğlu, atı Rahş ile 600 yıl boyunca İran tahtının koruyucusu.

• Yedi Macera (Heft Han): Kral Keykavus'u kurtarmak için devler ve canavarlarla savaşır.
• Rüstem ve Sohrab: Savaş meydanında tanıyamadığı oğlu Sohrab'ı trajik bir şekilde öldürür.
• Ölümü: Üvey kardeşi Şağad'ın tuzağında kuyuya düşerek ölür, düşerken Şağad'ı da okla vurur.

Menuçehr

İrec'in torunu. Selm ve Tur'u öldürerek dedesinin intikamını alır.

Zâl ve Simurg

Beyaz saçlı doğan Zâl, Simurg tarafından büyütülür. Rüstem'in babasıdır.

Keykavus

Kibirli kral. Gökyüzüne uçmaya çalışır, sürekli esir düşer ve Rüstem tarafından kurtarılır.

Siyavuş

İftiraya uğrayıp ateşten geçer ve yanmaz. Turan'a sığınır ve orada öldürülür.

Keyhüsrev

Siyavuş'un oğlu. Turan kralı Efrasiyab'ı öldürür, sonra mistik şekilde kaybolur.

İsfendiyar

Rüstem'i zincire vurmaya çalışır. Rüstem, Simurg'un yardımıyla onu gözünden vurur.

3. Tarihi Çağ

Efsaneden gerçek tarihe geçiş. İskender dönemi ve Sasaniler.

Dara ve İskender

İskender, önceki İran şahının Rum prensesinden olan oğlu olarak tasvir edilir. Kardeşi Dara (Darius) ile savaşır ve tahtı devralır.

Eşkaniler (Partlar)

Firdevsi bu dönemi çok kısa geçer, sadece isimlerinden bahseder.

Sasaniler Dönemi

Erdeşir Babekan: Kurucu kral.
Behram Gûr: Avcılığı ve adaletiyle ünlü, halkın sevdiği kral.
Nuşirevan (Adil): En parlak dönem. Veziri Büzürgmihr ile satrancın gelişi bu dönemdedir.
Hüsrev Perviz: Şirin'e olan aşkı ve Bizans ilişkileri ile bilinir.

Çöküş ve Son

Son kral Yezdigerd III ve İslam ordularının yükselişi. Rüstem Ferruhzad'ın mektubu imparatorluğun sonunu müjdeler. Yezdigerd'in ölümüyle Sasani soyu ve destan sona erer.

İskender, Zülkarneyn, Hızır

Büyük İskender Tarih Şeridi

Türkçe ve Osmanlıca Derlem Projeleri

OTAP (Osmanlıca Metin Arşivi)

Metinbankası Projesi

TEBDİZ

LEHÇEDİZ Projesi

LexiQamus

Müteferriqa

Wikilala

BAKİ Projesi

DOP (Dijital Osmanlı)

TNC (Turkish National Corpus)

TS Corpus

CMD vs PowerShell

Temel Farklar Tablosu

Command Prompt (CMD)

Windows PowerShell

Gerçek Hayat Örnekleri

Görev: Dosyaları Listeleme

Görev: Bir Süreci (Process) Durdurma

Basit Bir Analoji

Giriş

İslam Öncesi Türk Ailesi (Oğuş)

Yapısal Özellikler

Kutadgu Bilig'de Evlilik ve Aile

Kutadgu Bilig'de Çocuk Terbiyesi

Kadının Yeri

Siyasi Güç

Protokol

Sonuç

Python Nedir?

RStudio (R) Nedir?

Veri Yapıları ve Giriş Türleri

Python Veri Tipleri

R Veri Tipleri

Kullanım Örnekleri & Kod Yapısı

🐍 Python: Veri Manipülasyonu

📊 R: İstatistiksel Görselleştirme

Kritik Kıyaslama

Hangisini Seçmelisiniz?

1. Sihirli Rüya

2. Zorlu Yolculuk

3. Karşılaşma ve Aşk

4. Savaş Meydanı

5. Zafer ve Mutlu Son

1. Mitik Çağ

Keyumers

Huşeng

Tahmuras

Cemşid

Zehhak

Kave ve Feridun

Dünyanın Bölünüşü

2. Kahramanlık Çağı

Rüstem (Rüstem-i Zâl)

Menuçehr

Zâl ve Simurg

Keykavus

Siyavuş

Keyhüsrev

İsfendiyar

3. Tarihi Çağ

Dara ve İskender

Eşkaniler (Partlar)

Sasaniler Dönemi

Çöküş ve Son