Osmanlı Türkçesi Tebrik İfadeleri

 Safa-yı hatırınız daim olsun;

Güzellikle irtibatınız kaim olsun.

17. Yüzyılda Manzum ve Mensur Hamseler

 17. Yüzyılda Manzum ve Mensur Hamseler. 

17. Yüzyıl Mensur Hamse

Nergîsî’nin hamsesini oluşturan mensur eserleri:

Nihâlistân, 

Meşâkku’l-Uşşâk, 

Gazavât-ı Mesleme, 

İksîr-i Saâdet,

Kanûnü’r-Reşâd.

17. Yüzyıl Manzum Hamse

Nev‛îzâde Atâyî’nin manzum hamsesini oluşturan mesneviler:

 Âlem-nümâ, 

Sohbetü’l-Efkâr, 

Nefhatü’l-Ezhâr, 

Heft-Hân, 

Hilyetü’l-Efkâ.

16. Yüzyıl Şairi Baki'den Sonbahar Gazeli

 Baki'den gazel:

Nām u nişāne kalmadı fasl-ı bahārdan

Düşdi çemende berg-i dıraht itibārdan

Eşcār-ı bāg hırka-i tecrīde girdiler

Bād-ı hazān çemende el aldı çenārdan

Her yañadan ayagına altun akup gelür

Eşcār-ı bâg himmet umar cüy-bârdan

Sahn-ı çemende turma salınsun sabā ile

Āzādedür nihāl bu gün berg ü bārdan

Bākī çemende hayli perişan imiş varak

Beñzer ki bir şikāyeti var rüzgārdan

15 Yüzyıl Şairi Ahmed Paşa'dan Şiirler

 Ahmed Paşa'nı yandım elinden redifli gazeli:

1 Ey fitnesi çok kavli yalan yandım elinden

   Bir nâz ile bin gönül alan yandım elinden

 

2 Sen şem gibi gayr ile meclisde gülersin

   Ben akıtırım yaş ile kan yandım elinden

3 Ney gibi delindi cigerim aşkın elinden

   Her dem ederim âh ü figân yandım elinden

 

4 Yandı dü cihân âteş-i âhımla ve likin

   Ben senin eyâ şâh-ı cihân yandım elinden

 

5 Şol sundugun âteş midir ey sâki bana kim

   Sen aldın ele câm hemân yandım elinden

 

6 Her hâr ile sen sohbet edersin dün ü gün ben

   Derdin ederim münis-i cân yandım elinden

 

7 Ahmed çeke cevrini ve lûtfun göre agyâr

   Ey şefkati az şâh-ı cihân yandım elinden

Ahmed Paşa'nın en çok nazire yazılan şiirlerinden gönül redifli şiiri:

                                    I

1 Gül yüzünde göreli zülf-i senem-sây gönül

   Kuru sevdâda yeler bî-ser ü pây gönül

2 Demedim mi sana dilaşma ana hay gönül 

   Vay gönül vay bu gönül vay gönül ey vay gönül

 

                                     II

1 Çîn-i zülfünden umar nâfe-i hoş-bûy murâd

   Bu hevâ yoluna yıllarla yeler niteki bâd 

2 Ol dahi sencileyin  etmedi ben hastayı yâd 

   Vay gönül vay bu gönül vay gönül ey vay gönül

                                    

                                      III

1 Bizi hâk etti hevâ yoluna sevdâ nidelim 

   Pây-mâl eyledi bu zülf-i semen-sâ nidelim 

2 Kul edinmezdi güzeller bizi illâ nidelim

   Vay gönül vay bu gönül vay gönül ey vay gönül

                                     VI

1 Felegin nûş ederim nîşini sâgarlar ile

   Dogradı hâr-ı cefâ bagrımı hançerler ile 

2 Baş koşam demez idim ben dahi dil-berler 

   Vay gönül vay bu gönül vay gönül ey vay gönül

                                     V

1 Yarım itten çok uyar ardına agyar dirig 

   Bize yâr olmadı ol şûh-ı sitem-kâr dirig

2 Kıldı bir dil-ber-i her-câyiyi dil-dâr dirig

   Vay gönül vay bu gönül vay gönül ey vay gönül

 

                                     VI

1 Ben demezdim ki hevâ yoluna ser-bâz gelem

   Ney-i aşkınla gamın çengine dem-sâz gelem

2 Derdim aşk kopuzun uşadam vâz gelem

   Vay gönül vay bu gönül vay gönül ey vay gönül

                                    VII

1 Dil dilerken yüzünün vaslını cândan dahi yig

   Bir demin görür iken iki cihândan dahi yig

2 Aktı bir serve dahi âb-ı revândan dahi yig

   Vay gönül vay bu gönül vay gönül ey vay gönül

                                    VIII

1 Dest-i kûtâhıma baş egmedin ey serv-i dırâz

   K’ola şekker lebine tûti-i dil mahrem-i râz 

2 Vâz geldim ben eger gelse bu gönül dahi vâz 

   Vay gönül vay bu gönül vay gönül ey vay gönül

                                    IX

1 Ahmed’im kim okunur namım ile nâme-i aşk

   Germdir sözlerimin sûziyle hengâme-i aşk

2 Dil elinden biçiliptir boyuma câme-i aşk

Ahmed Paşa'nın Kerem Kasidesi olarak bilinen kerem redifli kasidesi:

Der Medh-i Sultan Mehmed Han

 

1- Ey muhît-i keremin katresi umman-ı kerem

     Bâg-ı cud ebr-i kefinden dolu bârân-ı kerem

 

2- Matla'-ı subh-ı zafer mihr-i zekâ ebr-i hayâ

    Felek-i izz ü ala dâver-i devrânı kerem ­

 

3- Tâc-bahş-ı ser-i sultân-ı salâtin-i cihân

     Zînet-İ taht ü nigin Hazret-i Sultân-ı kerem

 

4- Zıll-ı Hak Şah Muhammed ki eşigi gögünün

    Kem-terîn ılduzı olur meh-i tâbân-ı kerem

 

5- Ayagı topragıdır cevher-i iksîr-i hayât

    Âsitânı tozudur sürme-i a'yan-ı kerem

 

6- Açılır hulku nesîmiyle güI-i gülşen-i cûd

     Bezenir lutfu zülâliyle gülistân-ı kerem

 

7- Bahr-ı Ahzar ne durur kulzüm-i cûdunda habâb 

     Katre-i feyzi nedir ebr-i dür-efşân-ı kerem

 

8- Bî-kıyâs olalı ihsânların ey hüccet-i cûd

     Kâtî oldu cedel-i hasmını bürhân-ı kerem

 

9- Kefi bir demde nisâr ettigi gencin öşrün

     Haşre dek vezn edemez keffe-i mîzân-ı kerem

 

10- Ne melek-hûy meliksin dem-i lutfun ile

       Kevseri cûd akıtır ravza-ı Rıdvân-ı kerem

 

11- Ne kerâmet kodu Hak zât-ı kerîminde k'olur

       Ayagın bastıgı yer Çeşme-i Hayvân-ı kerem

 

12- Bulmasa nâm-ı şerîfinle şeref nâme-i cûd

       Ebter olaydı kamu defter ü dîvân-ı kerem

 

13- Gün gibi saltanatın topu göge agsa ne tan

       Sana sunuldu bu meydânda çü çevgân-ı kerem

 

14- Bahr-ı cûdun nice şerh ola k'anun reşhasıdır

       Hâsıl-ı kân-ı sehâ mâye-i ummân-ı kerem

 

15- Saltanat hıI'atini kaddine hayyât-ı felek

       Râst biçmese açılmazdı girîbân-ı kerem

 

16- Ne kadar zer var ise dest-i zer-efşânın ile

      Harf-i zer gibi perâkendedir ey kân-ı kerem

 

17- Sîm sûrette sitem şekline yazıldıgıyçin        

       Dagıtırsın anu duşman gıbı ey hân-ı kerem

 

18- Gök tenûrunda kuru kurs okunur mihr ile mâh

       Hân-ı lutfunla firâvân olalı nân-ı kerem

 

19- Kâse-i hırs doyar sofra-İ ihsânından             

       Dest-i in'amın ile âm olalı hân-ı kerem

 

20- Mihr-i cûdun çemen-i Iûtfa zer-efşân olalı

       Gülşen-i dehri bezer nergîs-i bostân-ı kerem

 

21- Bûy-i hulkundan urur müşg gibi dem ki tutar

       Hôş revâhiyle cihân bagını reyhânı kerem

 

22- Ahmed'in gam makası kesdi dilin şem' gibi

       Sana rûşen diyemez hâlini sultân-ı kerem

 

23- Sen Süleymânı ne dille öge bir mûr-ı za'if

       Getire nutka meger lûtfun ile anı kerem

 

24- Husrevâ pâreledi cevr eli sabrım yakasın

       Dest-gîr olsa demidir bana dâmân-ı kerem

 

25- Midhatın bülbülünü gam kafesinde koma kim

       Hayfdır tûtîye zehr ey şekeristân-ı kerem

 

26- Ekremü'l-halksın ey vâsıta-i ıkd-ı kirâm

       Her le’imin sözün işitme budur şân-ı kerem

 

27- Kul hatâ kılsa nola afv-i şehenşâh kanı

       Tutalım iki elim kanda imiş kanı kerem

 

28- Umarım cürmümü gark etmege rahmet suyuna

      Mevc-i ihsânın ile cûş ede ummân-ı kerem

 

29- Bir kara topragım ihyâ-yi memât etmek için

       Yagsa cûdun bulutundan nola nisân-ı kerem

 

30- Nice k’iklim-i mürüvvette geçe hükm-i vefâ

      Nice k'eyvan-ı atâda dura divân-ı kerem

 

31- Nice k’insân ola âlemde âbidü’l-ihsân

       Nice kim ola cihân tâbi-i fermân-ı kerem

 

 32- Dest-i ihsânın ile yapıla bünyâd-ı sehâ

        Pâye ile kadrin yücele eyvân-ı kerem

 

  33- Nice kim Kâ’be müsâfirlerini lûtf-ı ilah

         Rahmet-i hânıa her sâl ede mihmân-ı kerem

 

  34- Iyd-ı ferhundene kurbân ede a’dânı felek

        Sen ahibbân buyur âb-ı sehâ nân-ı kerem

 

   35- Ömr-i hasmın ere târih gib pâyâna

         Nâmını nâme-i ikbâl ede unvân-ı kerem

Ahmed Paşa'nın kerem redifli başka bir kasidesi:

1- Yine ıyd oldu bu gün erdi çü devrân-ı kerem

    Zevk u ayş et yine hurrem olup ey kân-ı kerem

 

2- Dest-i cûdunla senin âm olalı ihsânın

     Kapına geldi umar âb-ı sehâ nân-ı kerem

 

3- Cûdunun katresidır kulzüm-i zehhâr-ı necât

     Lûtfunun zerresidir ebr-i dür-efşân-ı kerem

 

4- Nazar-ı merhametin cevher-i iksîr-i hayât 

    Âsitânın tozudur mihr-i dırahşân-ı kerem

 

5- Yine cûdunla biter verd-i gülistân-ı atâ

     Yine sözünle olur meyve bostân-ı kerem

 

6- Açılır hulkun ile bu gül-i gül-zâr-ı kemâl

    Salınır lûtfun ile yine bu atşân-ı kerem

 

7- Tûtî-i nutkuna lâyık şekeristân-ı makâl

     Bülbül-i tab'ınâ layık bu gülistan-ı kerem

 

8- İlmin ile okunur nusha-i devrân-ı ulûm

    Adlin ile yazılr defter ü divân-ı kerem

 

9- Olmaya zât-ı şerîfin gibi bir cism-i lâtif

     Gelmeye rûh-ı azizin gibi bir kân-ı kerem

 

10- Ya'ni kim Âsaf-ı devrân mu'in-i fuzala

       K'ayagı topragıdır sürme-i a'yân-ı kerem

 

11- Matla' -ı şems-i hayâ mecma'-ı envâr-ı atâ

      Menba-ı cûd u sehâ mâye-i ummân-ı kerem

 

12- Merkez-i sıdk u safâ da'ire-i nokta-i cûd

       Kâti-i hıkd u hased hüccet-i burhân-ı kerem

 

13- Zulmet-i fakrın içinde kalana göster yol

       Matla'ından dogıcak bu meh-i tâbân-ı kerem

 

14- Ne Mesihâ-dem olursan ki dem-i lûtfun ile

       Kevser-i cân akıtır ravza-i Rıdvân-ı kerem

 

15- Yâ dehânında senin için ne kerâmet kodu Hak

       Teşne-i cûda olur Çeşme-i Hayvân-ı kerem

 

 16- Acebâ zât-ı kerîmin ne kerâmet kodu kim

       Basdıgın yerler olur ucdan uca kân-ı kerem

 

17- Bu felek yazmasa nushandan eger nâmesini

       Yanlış olaydı kamu defter ü divân-ı kerem

 

18- Sana biçti yine bir hıl'ati hayyât-ı cihân

       Kim anun dâmeni cûd oldu giribânı kerem

 

19- Bahr-i cûdunda atâ zevrakına yelken urup

       Bâd-ı lûtfunla bu gün gezdirir uş anı kerem

 

20- Ebr-i feyzinden erer her yana bâran-ı sehâ

       Havz-ı cûdundan olur dopdolu kîzân-ı kerem

 

21- Nola gül-zâr ola tab'ım bite medhin gülü kim

       Ebr-i cûdunla yagar çün bana nisân-ı kerem

 

22- Şem-veş bezm-i kemâlinde yanar rişte-i dil

       Nola rüşen der isem medhini sultân-ı kerem

 

23- Kullarız hâlimiz anlatmaya geldik kapıya

       İntizârız ki icâzet vere sultân-ı kerem

 

24- Husrevâ pâdişehâ cûdunu dil şerh edemez

       Gerçi medhinle dolar defter ü divân-ı kerem

 

25- Âsitin-i kerîminden pür olur dâmen-i çarh

       Âsitânında açıldıkça girîbân-ı kerem

 

26- Dür ü gevher saçılır katre-i bârân yerine

       Çünkü cûdun buludundan yaga nisân-ı kerem

 

27- Kimyâ oldu kamu ehl-i sehânın nazarı

       Olalı hak-i derin sürme-i a'yan-ı kerem

 

28- Himmetin haylı sehâ mülküne kıldıkça nüzûl

       Çünkü her gûşe-i haymen ola meydân-ı kerem

 

29- N'için iflâsım ola mûcib-i taklîl-i atâ

       N'için ihlâsım ola bâ'is-i hirmân-ı kerem

 

30- Ne revâdır ki cihân lûtfuna gark olmuş iken

       Kapı kapı dolanam bulamayam nân-ı kerem

 

31- Nice bir gülmeye bu gonca-i gül-zâr-ı ümid

       Bezenirken dem-i lûtfunla gülistân-ı kerem

 

32- Su batırmaz utanır kendi mürebbâlarını

       Beni n'için batıra gussâya ummân-ı kerem

 

 33- Beni hâr eyleme çün izzeti sen vermiş idin

        Lûtfuna olma perişân ki budur şân-ı kerem

   

 34- Hâric-i merkez ü hadd oldu çü üftâdeligim

        Demidir merhamet et var ise imkân-ı kerem

 

 35- Ne kerem ola ki maglûbb edine anı günâh

        Ne güneh var ki zebûn eyleyemez anı kerem

 

36- Tutmuşuz çünkü hâcâlet yüzüne özr etegin

       Ayb-pûş olsa ba'îd olmaya dâmân-ı kerem

 

37- Âmdır lûtfun eger bizde liyâkat yok ise

       Layık et lûtfun ile lûtfuna ey kân-ı kerem

 

38- Nola ger yâd edesin Ahmed'i bir lûtfun ile

       Gerçi lâyık degilim sana budur şân-ı kerem

 

 39- Ehl-i fazlın bilinir kadri senin kapında

        Hazretin alsa eline yine mizân-ı kerem

 

 40- Şeker-i midhatının tûtîsi çok gerçi şehâ

        Görme her tûtîyi bir ey şekeristân-ı kerem

 

41- Şeref adınla bula nâme-i ikbâl ü atâ

       Cûdun ile yazıla defter ü divân-ı kerem

 

42- Yer ü gök medhin okusun sen otur devlet ile

      Âsumân tahtın ola menzilin eyvân-ı kerem

Kaynak:

AHMED PAŞA DİVANI

Ali Nihat Tarlan Akçağ Yayınevi Ankara 1992

Osmanlıda milletlere verilen adlar ve Osmanlı Devleti'nde millet sisteminin belirlenişi

 

Osmanlı Devleti'nde millet sistemi hangisine neye göre belirlenmiştir ve Osmanlı'da milletlere hangi isimler verilmiştir?

Osmanlı Devleti, din eksenli bir devletti. Bu açıdan Osmanlı toprakları içinde yaşayan milletleri Müslüman veya gayr-i müslim (gayrimüslim) şeklinde kategorize etti. Ancak daha net bir tanımlamayla Osmanlı dört millet (millet-i erbia, millet-i erbaa) kabul etti: Müslüman milleti, Rum milleti, Ermeni milleti ve Yahudi milleti. Müslümanlar Osmanlı'nın hakim nüfusunu oluşturduğu için Müslümanlara millet-i hakime yani hakim millet denildi. Türk, Arap, Arnavut, Boşnak, Berberi, Çerkez, Gürcü, Çeçen ve Abazalar Müslüman olduğu için millet-i hakime içinde değerlendirildi. Gayrimüslim tebada kendi içinde Ermeniler, Rumlar ve Yahudiler olarak ayrıldı. Osmanlı Devleti, bazı milletlere özelliklerine göre ayrıca isimler vermiştir. 

Ermeni milleti, millet-i sadıka, 

Arnavut kavmi kavm-i dilir-cesur kavim/millet, 

Arap milleti ise kavm-i necip-soyu temiz 

İran/Fars milleti zeban-ı azbü'l-beyan -hoş dilli, söyleyiş güzellikli

olarak anıldı.

Kahramanlıkları ve ilimdeki maharetleriyle ön planda olan Arnavut asıllı Taşlıcalı Yahya Usul-name adlı eserinde Arnavut asıllı olduğunu şöyle anlatır:

Fakir Arnavud aslıyem gaziyem

O taşlu vilayetlerün baziyem

Şecaat kılıcın çalanlardanum

Şikarını evvel alanlardanum

Kemal ehliyem sanki mah-ı sıyam

Ne var kadrümi bilmez ise avam

İstiklal Marşı şairi Mehmet Akif Ersoy da Arnavut olduğunu şöyle anlatır:

Bunu benden duyunuz, ben ki, evet, Arnavudum

Başka bir şey diyemem.. İşte perişan yurdum.

Alegori nedir, ne demektir, örnekleri nelerdir? Alegorik eserlerin özellikleri nelerdir? Alegorik anlatım ve alegorik tarz ne demektir?

 

 

Alegori nedir? Alegori ne demek? Alegori örnekleri nelerdir?

 

Alegori kısaca, “Bir düşünceyi, davranışı ya da eylemi, daha kolay kavratabilmek için onu, yerini tutabilecek simgelerle, simgesel sözlerle, benzetmelerle göz önünde canlandırma işi.”demektir.

Alegori çoğunlukla; bir şeyin (davranış, eylem, duygu, kavram, hayal, nesne…) simge veya sembollerle anlatılmasına denir şeklinde tanımlanır. Temsil, temsiliye, temsili istiare, istiare-i temsiliye gibi eş anlamlılarıyla kullanılan alegori; bir görüntü, yaşantı, davranışın daha iyi kavranması için canlandırma, temsillerle göz önüne getirebilme olarak tanımlanır. İstiare kavramı alegorinin yerine kullanılsa da mecazın bir üst basamağı olan istiare alegoriden farklıdır.

Alegori konusunda çalışan ve Klasik Türk Edebiyatında Alegori adlı kitabı yazan Berat Açıl’a göre ise alegori temelde “Bir şeyi söylerken başka bir şeyi kasdetmektir.”

 

Türk Dil Kurumuna (TDK) göre alegori

Bir duygu, düşünce veya kavramı başka bir şey yardımıyla sembolize edip gösterme sanatı, semboller yoluyla anlatmaya alegori olarak tarif edilir. Türk Dil Kurumu (TDK) da alegoriyi şöyle tanımlıyor:

Alegori –(Fransızca allégorie)

1. isim, edebiyat Bir görüntü, bir yaşantı veya bir davranışın daha iyi kavranmasını sağlamak için göz önünde canlandırıp dile getirme, yerine koyma.

2. isim, edebiyat Bir sanat eserindeki ögelerin gerçek hayattan bir şeyleri temsil etmesi durumu.

Alegori (Allegory) kavramı bazen de dokundurma, kinaye, remiz kavramlarıyla ilişkilendirilmektedir.

 

Alegorinin Çeşitli Alanlarla İlişkisi

Mağara Alegorisi (cave allegory) gibi temsillerde soyut kavramları anlatmak için felsefenin; yine soyut adalet kavramının teraziyle anlatılması güzel sanatların; geçmiş bir olayı, davranışı somutlaştırmak için simgelerle canlandırılması gibi hukukun faydalandığı bir alan olan alegori, bir anlatım ve görselleştirme aracı olarak sadece edebiyatta değil başka alanlarda da kullanılmaktadır.

 

Alegorik Eser Hangi Şartları Taşımalıdır?

Berat Açıl, edebiyatta alegoriden bahsedebilmek için edebi ürünün belli şartları taşıması gerektiğini söylemektedir. Alegorinin Türkçede en yakın temsil-i istiareyle karşılanabileceğini ifade eden Açıl, Batılı kaynaklarda alegorinin bir şeyi söylerken başka bir şeyi kasdetmek anlamında kullanıldığını ifade ediyor. Açıl’a göre alegorinin oluşması için teşhis, çatışma ve arayış gereklidir:

Alegori, Antik Yunan’da ortaya çıkmıştır. Bu dönemde teşhis (kişileştirme), alegorinin en önemli unsuru konumundadır. Latin döneminde iç çatışma (Batı edebiyatında erdemler X kötülükler; Doğu edebiyatlarında iyi ve kötü veya nefse ait hassalar ile iyi özellikleri çatışması şeklinde), Ortaçağ’da (toplumun ana harcında din olduğu zaman ve toplumlar) arayış (kahramanın arayışla olgunlaşması) kavramları alegoriye eklenmiştir.

Alegorik anlatım, bir aşk hikayesi anlatırken bunun yanında başka bir hikaye daha anlatır. Mesela Hüsn ü Aşk mesnevisinde Şeyh Galip, Hüsn ve Aşk arasındaki hikayenin yanı sıra tasavvufi seyr ü süluk yolculuğunu da anlatmıştır. Şair bu yüzden bir kelimeye birden fazla anlama gelecek şekilde kullanmak zorundadır. Bu açıdan Hüsn ü Aşk’ın yedi anlam katmanı olduğu ifade edilmektedir.

Türk Edebiyatı’nda Alegori Tasavvufi Eserlerde

Açıl; teşhis, iç çatışma, arayışın alegori için olmazsa olmazı olduğunu vurgular. İslami sahada yazılan metinleri inceleyip bir sonuca ulaşan Açıl, bir eserin alegorik bir eser olabilmesi için ayrıca çokanlamlı, metinlerarası, zamansal ve mekansal belirsizlik, tenasüb, alegorilerin eserin başında ya da sonunda açıklanması ve tek hikayeden oluşması gerektiğini söyler. Açıl; Batılı alegorik eserlerin teşhis, çatışma ve arayışlarla ayrıldığını, diğer edebiyatlarda alegorinin genel olarak şu konular etrafında döndüğünü ifade eder:

Arapça alegorik eserler: felsefî

Farsça alegorik eserler: tasavvufî

Osmanlı alegorik eserleri: tasavvufi

 

Çokanlamlı

Alegori, bir şeyi söylerken bir başka bir şey kasdetmek olduğu için mecburen çok anlamlıdır.

 

Metinlerarası

Metinlerarasılık, bir metni alıp kendi metni içinde başka bir anlamda kullanma anlamında değil kendi metninde başka birinin metninden bahsetme anlamındadır. Kendini bir geleneğin içine yerleştirme ve gelenekteki eserlere benzer ve gelenekteki eserlerden ayırlan yönleri dile getirmek birçok mesnevide yer alır. Sebeb-i telif bölümleri başta olmak üzere eserde önceki mensenvilerden mevcut mesneviyi ayıran özellikler vurgulanır.

 

Zaman ve mekansal müphemiyet (belirsizlik)

Bu, alegorinin zaruri bir sonucudur. Bir kelimenin birden fazla anlamı olacağına göre, bu kelimenin her iki anlamı da karşılayacak durumda olması gerekir. Mesela Mihr hem insan hem de Güneş olarak kullanılıyorsa bu durumda Mihr’in su içmemesi gerekir. Çünkü Güneş su içmez. Soyutlama düzeyinin yüksek olması gerekir. Batı edebiyatında alegori açıklanmaz. Türk edebiyatında ise yazarın başında ya da sonunda eserin alegorisini açıklaması söz konusudur.

 

Tenasüp

“Alegorilerdeki önemli ortaklıklardan biri de, diğer özelliklerin çoğunda da zımnen var olan tenasüptür. Her karakter kendi etimolojik anlamıyla uyumlu edimlerde bulunmak ve benzer anlamlara sahip kavramlardan yola çıkılarak kişileştirilmiş karakterlerle diyalog hâlinde olmak zorundadır. Örneğin Hüsn ü Dil’de Hüsn’ün akrabaları ve arkadaşları, güzellik ve sevgiyle ilgili isimlere sahiptirler ve edimleri de ona uygundur.” (B.Açıl)

Yazarın/Sanatçının/Şairin Eserin Alegorisini Açıklaması

Sanatçı, alegorik olarak kaleme aldığı bir metin sonunda, hangi kavramın neyi kaşladığı ve okurun eseri bu gözle okuması gerektiğini söyler.

Alegorik Yorum nedir?

Alegorik yorum, eleştirmen yazarın kast etmediği bir şeyi yazara yükler. Yazar, bu mesnevide şunu söylemek istemiştir gibi.

Alegorik Yazım nedir?

Alegorik yazım ise yazarın bizzat neyi kast ettiğini söylemesidir.

 

Tek Hikaye

Eser, tek bir hikayeden oluşur. Birden fazla hikaye olduğunda hikayeleri birbirine alegorik olarak bağlamak mümkün olmamaktadır. Tek hikaye yerine hikayelerden oluşan Mevlana’nın Mesnevi adlı mesnevisini alegorik olarak nitelemek zordur. Alegoriyi hangi kelimelerin hangi anlamlarda kullanıldığının bütün hikaye boyunca aynı olması gerekir.

 

Alegorinin Kökenine Dair İddialar

Alegorinin ortaya çıkışını Yunan şairi İlyada ve Odysseia’nın yazarı Homer’e (Homerous) bağlayanlar vardır. Buna göre Homer, aslında bir şeyi anlatırken başka bir şeyi de anlatmaktadır ve ilahi şeyleri anlamaya izin veren bir anlatımı benimsemiştir.

Diğer bir görüş de yine Yunan filozof Platon’un Mağara Alegorisi  olarak bilinen ve gerçekliği anlatmak için kullandığı metafor-mecazdır. Platon’un Mağara Alegorisi, onun alegoriyi bildiğini ve ilk defa kullandığını gösterir:  İnsanlar karanlık bir mağara zincirlenmiştir. Başlarını sağa sola çeviremezler. Sadece karışlarını görebilirler. Doğuştan beri bu mağaranın girişinden yansıyan nesnelerin gölgelerini gören insanlar, gerçekliği böyle algılar. Bir gün birisi zincirlerinden kurtulur ve mağaranın dışındaki gerçekliğin farklı olduğunu görür. Nesnelerin gerçek olmadığını anlatmak için mağaraya dönen bu kişi, mağaranın dışında farklı bir gerçeklik olduğunu anlatamaz ve o kişinin bu gerçekliği anlatması imkansızdır. Platon bu düşüncesini alegori üzerine oturtur. Ona göre nesne ve idealardan oluşan iki dünya vardır. İnsan bedensel nesneler dünyasına aittir ve orada bulunmaktadır. Ancak ruhen bir zamanlar içinde bulunduğu idealar diyarından izler taşımaktadır. Alegoride mağara toplumu, zincir kuralları, mağara duvarındaki gölgeler toplumların kabul ettiği doğruları sembolize eder. Zincirini kıran kişi de gerçek hakikatin peşine düşen, soran, sorgulayan insandır.

Üçüncü iddia ise kutsal metinlerin yorumunun alegoriyi doğurduğu düşüncesidir. Kutsal metin yorumu ise, Tevrat ve İncil’in Tanrı sözü olduğundan hareketle iki metin arasında çelişen noktalarda alegori olduğu fikrine dayanır. Tanrı sözünde yanlış olamayacağına göre bir şey hakkında iki farklı metinlerde yer almışsa burada alegori olması gerektiği fikrinden hareketle ortaya çıkan görüştür.

 

 

Doğuda ve İslami Edebiyatlarda Alegorik Eserler Nelerdir?

Doğu edebiyatında İbni Sina, Hay bin Yakzan eseri ilk alegorik eserdir. Fars edebiyatından Sühreverdi’nin (ö.1191) Arapça yazdığı Gurbetü’l-Garbiye ve Farsça yazdığı Munisü’l-Uşşak adlı eserleri sonraki alegorik eserler olarak kabul edilir. Ehl-i Şirazi (ö.1538) Şem’ ü Pervane, Fettahi (ö.1448) Hüsn ü Dil, Vechi (ö.1696 sonrası) Hüsn ü Dil ve Zevki, Hüsn ü Dil adlı eserlerini  alegorik olarak yazmıştır.

İslamî edebiyat içerisinde Türk edebiyatı, 20 civarı alegorik eserle ilk sırada yer alır. Bu eserlerin çoğu tasavvufi eserlerdir. Seyr ü süluku anlatırlar. Türk edebiyatındaki alegorik eserlere örnekler:

Ahi, Lami, Keşfi, Muhyi- Hüsn ü Dil

Niğdeli Muhibbi-Gül ü Nevruz

Fuzuli-Sıhhat ü Maraz

Kara Fazli-Gül ü Bülbül

 

Arapça alegorik eserlere örnekler: İbni Sînâ’nın Hayy bin Yakzân’ı, Sühreverdî’nin el-Gurbetü’l-Garbiyye’si ve İbnü’n-Nefîs’in er-Risâletü’l-Kâmiliyye fi’s-Siyeri’n-Nebevviyye’si.

 Farsça yazılmış alegorik eserlere örnekler: Sühreverdî’nin Mûnisü’l-‘Uşşâk’ı, Ehlî-i Şirâzî’nin Şem‘ u Pervâne’si ve Fettâhî’nin Hüsn ü Dil

Osmanlı Türkçesiyle yazılmış alegorik eserlere örnekler: Hüsn ü Dillerin ilki Fettâhî-i Nişâbûrî (ö. 1448) tarafından Farsça olarak kaleme alınmıştır. Osmanlı sahasında Hüsn ü Dil 1512’de Lami‘î Çelebi (ö. 1531-1532), 1517’de Âhî (ö. 1517), 1578’de Muhyî, 1593-94’te12 Yenipazarlı Vâlî (ö. 1598/99) ve  tarihi belirsiz bir tarihte Keşfî (ö.1538-39) tarafından olmak üzere beş defa kaleme alınmıştır. Bu eser, Osmanlı sahasındaki alegorik eserlerin yayılımı açısından önemlidir. Zira, Fuzûlî’nin (ö. 1556) Sıhhat u Maraz’ından Şeyh Gâlib’in (ö. 1799) Hüsn ü Aşk’ına kadar birçok eserin Hüsn ü Dil’den etkilendiği iddia edilmektedir.

 

 

Alegorik Anlatım ve Anlam Ne Demektir?

Alegorik bir anlatım veya eser için teşhis sanatı, iç çatışma ve arayış olmazsa olmaz durumundadır. Alegorik anlatım doğal bir sonucu olarak çokanlamlılık ve zamansal-mekansal belirsizlik (müphemiyet) ayrıca metinlerarasılık alegorik anlatımın vazgeçilmezleridir. Alegorik anlatımın bu sayılan şartları içermesi gerekir. Ancak birçok sayfada şöyle tanımlara rastlanır: Alegori adı verilen sembollerle fikirlerin, eylemlerin, duyguların, kavram ya da nesnelerin anlatım yöntemine alegorik anlatım denilmektedir. Bu anlatımın ifade ettiği anlam ise alegorik anlam olarak çeşitli güzel sanatlar eserlerinde ortaya çıkmaktadır. Örnekler: Yahya Kemal Beyatlı'nın Sessiz Gemi, Ahmet Haşim'in Merdiven adlı şiirleri, Dante'nin meşhur İlahi Komedya adlı eseri.

 

Alegori bir tür mü yoksa tarz mı?

Hem geleneksel yorumları temsil eden tezkirelerde hem de bizden önceki “çağdaş” çalışmalarda şûhâne, rindâne ve âşıkâne gibi tarzların varlığından söz edilir. Söz konusu kelimeler daha çok bir gazel için kullanılmakla beraber bir şair/yazar için de kullanılabilmektedir; örneğin Fuzûlî’nin âşıkâne, Nedîm’in şûhâne bir tarzda yazdıkları genel kabul görmüştür. Şûhane, rindâne veya âşıkâne gibi tarz adlandırmalarında “edâ”nın önemi göz ardı edilemez. Bir şiirin edâsını sadece konusuna bakarak anlamak yetersiz bir bakış açısı izlenimi vermektedir. Burada içerik ve biçimin birlikte rol aldığını söylemek daha yerinde bir görüş olacaktır. Alegoride de bir eda ortaklığından söz edilebilir. Yukarıda dile getirdiğimiz yapı ve amaç birliği (teşhis, iç çatışma, arayış, zamansal ve mekânsal müphemiyet, tenasüp, çokanlamlılık, metinlerarasılık ve aynı hikâyeyle birden fazla hikâye anlatmak) alegorileri bir tarz olarak düşünmeyi mümkün kılmaktadır. Yukarıda da belirtildiği gibi alegorileri tür olarak düşünmemizi engelleyen en önemli unsur, konu birliğinden yoksunluktur. Öte yandan alegorileri tarz olarak adlandırabilmek için elimizde daha fazla karinenin olduğunu dile getirebiliriz. Kaynak: (Bir Tür mü Tarz mı? Klasik Türk Edebiyatında Alegori-Berat Açıl)

 Alegorik Eserler Hangi Türe Aittir?

Alegorik anlatım bir tarz olarak birçok türde karşımıza çıkar. Ancak Klasik dönem eserler içerisinde alegorik eser dendiğinde Divan şiiri türü mesnevi nazım şekli akla gelir. Örneklenen ve incelenen metinler, mesnevi nazım şekline aittir. Alegorik olduğu ifade edilen diğer eserlerdeki örnekler ise daha çok alegorik tarz anlatım olarak nitelenebilir.

Anahtar kelimeler:

Alegori nedir? Alegori ne demek? Alegori örnekleri nelerdir? 

Türk Dil Kurumuna (TDK) göre alegori

 Alegorinin Çeşitli Alanlarla İlişkisi

 Alegorik Eser Hangi Şartları Taşımalıdır?

 Alegorinin Kökenine Dair İddialar

 Doğuda ve İslami Edebiyatlarda Alegorik Eserler Nelerdir?

 Alegorik Anlatım ve Anlam Ne Demektir?

 Alegori bir tür mü yoksa tarz mı?

 

Kakül , zülüf, perçem arasındaki fark nedir?

Şiir ve türlerde bolca geçen zülüf, kakül ve perçem arasındaki farklar nelerdir?

İlk önce bir yanlışı düzeltmek gerekir. Kahkül diye kullanılan kelimenin orijini ve Türk Dil Kurumu sayfasındaki yazımı kakül şeklindedir. Kahkül yazımı yanlıştır.

Temelde üç ayrı bölgedeki saçları ifade etmek için kullanılan bu üç kelime bazen birbirlerinin yerine kullanılır.

(كاكل)

Baştaki saçların alna inecek şekilde kesilmiş haline kakül denir.

(زلف)

Zülüf veya zülf ise yüzün iki yanına uzayacak şekilde saçların kesilmiş haline denir. 

 (پرچم)

Perçem ise daha çok başın üst kısmında fazladan saç bırakmak veya saçı kesip bir bölümünü bırakmak şeklindeki kesim şekilleri için kullanılır. Zaten kelimenin temel anlamı bayrak, flama, başın üst kısmında bırakılan tüy gibi anlamlarda kullanılır.

Ancak zülüflere perçem diyen kuaförler, kaküle perçem veya zülüflere kakül diyen ve bu anlamlarıyla kullanan insanlar bulunmakta, bu halleriyle edebi eserlerde kullananlara rastlanmaktadır.