Nedim'in İstanbul/Sadabad/İbrahim Paşa Kasidesi ve Günümüz Türkçesiyle Tam Metni

Nedim’in Divan’nın 46 nüshası vardır. Bu Divan’da 44 kaside mevcuttur. Bu kasidelerden biri İstanbul, Sadabad ve İbrahim Paşa övgüsü hakkındadır. 18. yüzyıl şairi olan Nedim’in İstanbul Kasidesi olarak da bilinen kasidenin kafiye şeması aa, ba, ca, da, ea...şeklindedir. Kasidenin tam metni ve günümüz Türkçesine aktarılmış hali (açıklaması) şu şekildedir (dedemindili . blogspot . com . tr):

XX. yüzyılın başlarında Sâdâbâd’ı gösteren bir kartpostal (İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kartpostal Koleksiyonu) Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi

Nedim'in İstanbul Kasidesi'nin sesli halini dinlemek için tıklayınız.

Der-Vasf-ı Sa'd-âbâd u İstanbul Der-Zımn-ı Medh-i İbrahîm Pâşâ

(İstanbul’un ve Sadabad’ın Özellikleri ve Zımmen İbrahim Paşa Övgüsü)

Bu şehr-i Stanbul ki bî-misl ü bahâdır

Bir sengine yek-pâre 'Acem mülkü fedadır

(İstanbul şehrine değer biçmek mümkün değildir. Onun bir taşına bütün Acem/İran devleti feda edilir.)

Bir gevher-i yektadır iki bahr arasında

Hurşîd-i cihan-tâb ile tartılsa sezadır

(İki deniz arasında eşsiz bir cevherdir, dünyayı aydınlatan Güneş ile tartılsa yeridir.)

Bir kânı-ı ni'amdır ki anun gevher-i ikbâl

Bir bâğ-ı İremdir ki gülü izz ü ulâdır

(O bir nimet madenidir ki onun süslü geleceği, gülü yüce ve aziz İrem Bağı’dır.)

Altında mı üstünde midir cennet-i a'lâ

El-hak bu ne halet bu ne hoş âb u havadır

(Cennet-i Ala onun üstünde midir altında mıdır? Doğrusu onun hali, suyu, havası ne hoştur.)

Her bağçesi bir çemenistân-ı letafet

Her gûşesi bir meclis-i pür-feyz ü safadır

(Her bahçesi bir hoş çimenlik, her köşesi bereket ve zevk dolu meclistir.)

İnsâf değildir anı dünyâya değişmek

Gülzârların cennete teşbih hatâdır

(Onu dünyaya değişmek insafa sığmaz; gül bahçesini Cennet’e benzetmek hata olur.)

Herkes erişir anda muradına anunçün

Dergâhları melce-i erbâb-ı recâdır

(Onda herkes isteğine kavuşur çünkü dergahları rica erbabının sığınağıdır.)

Kâlâ-yı ma'ârif satılır sûklarında

Bâzar-ı hüner ma'den-i 'ilm ü 'ulemâdır

(Pazarlarında maarif kaleleri satılır. O, ilim ve alimler madeni, hüner pazarıdır.)

Camilerinin her biri bir kûh-ı tecelli

Ebrû-yı melek andaki mihrâb-ı du'âdır

(Camilerinin her biri görünür bir dağdır. Onlardaki dua mihrapları meleklerin kaşı gibidir.)

Mescidlerinin her biri bir lücce-i envâr

Kandilleri meh gibi leb-rîz-i ziyadır

(Mescitlerinin her biri nurlar saçan ummandır; kandilleri ışık saçan ay gibidir.)

Ser-çeşmeleri olmada insâna revan-bahş

Germ-âbeleri cana safa cisme şifâdır

(Pınarları insana hayat verir. Sıcak suları (kaplıca/hamam) ruha zevk, bedene şifadır.)

Hep halkının etvârı pesendîde vü makbul

Derler ki biraz dil-beri bî-mihr ü vefadır

(Bütün halkının tavırları hoş ve güzeldir. Derler ki güzelleri biraz acımasız ve vefasızdır.)

Şimdi yapılan 'âlem-i nev-resm-i safânın

Evsâfı hele başka kitâb olsa sezadır

(Şimdilerde yapılan yeni eğlence törenlerinin dünyası, özellikleri başka bir kitapta anlatılsa yeridir / daha iyi olur.)

Sultan II. Mahmud döneminde Sâdâbâd Sarayı’nı tasvir eden Preault tarafından çizilmiş gravür Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi

Nâmı gibi olmuşdur o hem sa'd hem âbâd

İstanbula sermâye-i fahr olsa revadır

(O namı olmuştur hem yüz hem sonsuz/mamur; (Sadabad) İstanbul’un övüncünün sermayesi olsa yakışır.)

Kûhsârları bağları kasrları hep

Gûyâ ki bütün şevk u tarab zevk u safadır

(Bütün dağları, bağları, köşkleri tamamen şevk, eğlence, zevk ve sefadır.)

İstanbulun evsâfını mümkin mi beyan hiç

Maksûd heman sadr-ı kerem-kâra du'âdır

(İstanbul’un özelliklerini beyan etmek hiç mümkün değil. Amaç, cömert vezirazama dua etmektir.)

Dâmâd-ı güzîn-i şeh-i zî-şân-ı felek-câh

Fahrü'l-vüzerâ âsaf-ı ferhunde-likâdır

((O) yüce ve şan sahibi Padişahın seçkin damadı, vezirlerin övüncü, güleç yüzlü vezirdir.)

Hem-nâm-ı Halil olmağ ile zât-ı şerîfi

Ahdinde cihan pür-ni'am-ı cûd u sehâdır

(Zat-ı alileri, Halil ile aynı isme sahip olduğu için, sözünden dünya nimet, ihsan ve cömertlikle dolar. )

Devşirmededir saçdıgı ihsanı şeb ü rûz

Pîr-i feleğin anun içün kaddi dutadır

(Onun saçtığı ihsanları gece gündüz topladığı için ihtiyar feleğin boyu iki büklümdür.)

Ser-pençesinin nâmı lîsân-ı kudemâda

Deryâ-yı himem kân-ı kerem bahr-ı 'atadır

(Onun güçlü elinin eskiler lisanında adı; himmet deryası, cümertlik madeni, hediye denizidir.)

Endîşesinin künyesi tûmâr-ı nesebde

Nûr ibni süheyl ibni reşad ibni zekâdır

(Soy kütüğünde onun düşüncesinin künyesi, nur ibni süheyl ibni reşad ibni zekadır/ zekanın oğlu hak yolun oğlu Süheyl yıldızı oğlu nurdur.)

Bîm-i ser-i şemşîr-i dırahşan güherinden

Sîmâ-yı ahâlî-i sitem kâh-rübâdır

(Parlak kılıcının korkusundan saçılan cevherler, şikayet eden ahalinin simasında kehribardır.)

Hâtem-sıfatâ tab' u dil ü dest-i kerîmin

Deryâ-yı himem kân-ı kerem ebr-i 'atadır

(O cömerdin eli, gönlü, kuvveti, hatem-sıfatlılara himmet deryası, cömertlik madeni, hediye bulutudur.)

Feyz-i eser-i sâgar-ı dest-i kereminden

Şahs-ı feleğin çehresi yâkut-nümâdır

(Cömert elinin kadehinin bereket eserlerinden, feleğin yüzü yakut gibi görünmektedir.)

Ey sadr-ı keremkâr ki dergâh-i refî'in

Erbâb-ı dile kıble-i ümmîd ü recâdır

(Ey cömert Sadrazam, yüce dergahın gönül ehline rica ve ümit makamıdır.)

Sensin o cihan-sadr felek-pâye ki dâ'im

Dergâhına ikbâl ü şeref perde-güşâdır

(O, dünyanın yüksek rütbeli Sadrazamı sensin ki daima mutluluk ve şeref, sarayının perde açıcısıdır.)

İhlâs ile bendendir eyâ sadr-ı keremkâr

Kullukdur onun pîşesi dahi neye kadir

(Hayret, cömert Sadrazam, ihlasla kulluk etmektedir. Onun mesleği kulluktur ve bu nelere kadirdir.)

Devrinde senin fırka-i erbâb-ı ma'ârif

Âsûde-i cevr-i felek-i bî-ser ü pâdır

(Senin devrinde, marifet erbabı fırkası, başsız ve ayaksız feleğin eziyetinden asudedir/kurtulmuştur.)

Iydın ola ikbâl ü sa'âdetle mübarek

Günden güne ikbâlin ola gün gibi zahir

(Bayramın mutululuk ve saadetle mübarek olsun. Gün geçtikçe makamın güneş gibi görünür olsun.)

Sadrında seni eyleye Hak dâ'im ü sabit

Hep 'âlemin etdikleri şimdi bu du'âdır

(Bütün alemin ettiği dua şudur: Allah seni sadrazamlığında/makamında değişmez ve devamlı kılsın.)

Ey sadr-ı cihanbân ede Hak devletin efzûn

Kim devletin erbâb-ı dile lulf-ı Hudâdır

(Ey dünyayı koruyan Sadrazam, Allah saadetini artırsın ki senin idaren gönül ehline Allah’ın lütfudur.)

Ez-cümle Nedîmâ kulun ey âsaf-ı zî-sân

Müstağrak-ı lûtf u kerem ü cûd u 'atadır

(Ey şanlı Vezir! Kısaca, Nedim kulun hediye, ihsan, cömertlik ve lütfuna gömülmüştür/ onların çoşkusu içindedir.)

Kasidenin Aruz Vezni: Mef’ûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

Nedim kimdir? Hayatı, Sanatı ve Eserleri için tıklayınız.

Su Kasidesi Fuzuli Tamamı (Kaside Örneği)

Kaside, övmek ve yermek amacıyla din ve devlet büyükleri hakkında yazılan Divan edebiyatı şiirleridir. 33-99 beyit arası yazılabilir. Aa, ba, ca, da, ea… şeklinde kafiyelenir. Kasidenin en güzel beytine beytü’l-kasid (kasidenin evi) denir. Aruzla yazılan kasidelerin nesib-teşbib, girizgah, methiye, tegazzül, fahriye, dua olmak üzere altı bölümü bulunur.

Su Kasidesi olarak bilinen Fuzuli’nin 32 beyitlik kasidesinin redifleri “su” kelimesinden oluştuğu için bu ismi almıştır. Şiirin nazım şekli KASİDE, nazım türü NAAT’tır. Aruz ölçüsüyle yazılan Su Kasidesi’nin kalıbı fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün’dür. Aşağıda hem Su Kasidesi’nin tam metni hem de bir kaside örneği olarak Su Kasidesi verilmiştir. Su Kasidesi üzerinden kasidenin yapısı ve bölümleri gösterilmiştir.

Su Kasidesi ve Bölümleri:

KASİDE DER NAT-İ HAZRET-İ NEBEVİ

(Başlık. Hazret-i Muhammed hakkında kaside)

NESİB-TEŞBİB BÖLÜMÜ

(Kasidenin tasvir bölümüdür. Şair Su Kasidesi’ne adını veren su ile ilgili çeşitli halleri anlatmaktadır.)

           

Saçma ey göz eşkden gönlümdeki odlare SU

Kim bu denlü dutuşan odlare kılmaz çare SU

Matla Beyti (Kasidenin ilk beyti)

Ab-gundur günbed-i devvar rengi bilmezem

Ya muhit olmuş gözümden günbed-i devvare su

Zevk-i tigundan aceb yoh olsa gönlüm çak çak

Kim mürur ilen bıragur rahneler divare su

Vehm ilen söyler dil-i mecruh peykanun sözin

İhtiyat ilen içer her kimde olsa yare su

Suya virsün bağban gülzarı zahmet çekmesün

Bir gül açılmaz yüzün tek virse min gülzare su

Ohşadıbilmez gubarını muharrir hatuna

Hame tek bahmakdan inse gözlerine kare su

Arızun yadiyle nemnak olsa müjganum nola

Zayi olmaz gül temennasiyle virmek hare su

Gam güni itme dil-i bimardan tiğun dirig

Hayrdur virmek karanu gicede bimare su

İste peykanın gönül hecrinde şevkum sakin it

Susuzam bir gez bu sahrada menümçün are su

Men lebün müştakıyam zühhad Kevser talibi

Nitekim meste mey içmek hôş gelür huşyare su

Ravza-i kuyına her dem durmayup eyler güzar

Aşık olmuş galiba ol serv-i hôş-reftare su

Su yolın ol kuydan toprag olup dutsam gerek

Çün rakibümdür dahi ol kuya koyman vare su

Dest-busı arzusiyle ger ölsem dôstlar

Kuze eylen topragum sunun anunla yare su

Serv serkeşlük kılur kumri niyazından meger

Damenin duta ayagına düşe yalvare su

İçmek ister bülbülün kanın meger bir reng ile

Gül budagınun mizacına gire kurtare su

GİRİZGAH BÖLÜMÜ

(Şair konuya giriş yapmaktadır. Şair tasvir bölümünden Hazret-i Muhammed övgüsüne geçmektedir.)

           

Tıynet-i pakini ruşen kılmış ehl-i aleme

İktida kılmış tarik-i Ahmed-i Muhtare su

                           

METHİYE BÖLÜMÜ

(Methedilen kişinin özellikleri anlatılır. Şair bu bölümde Hazret-i Peygamber’i methetmektedir.)

           

Seyyid-i nev-i beşer derya-yi dürr-i ıstıfa

Kim sepüpdür mucizatı ateş-i eşrare su

Kılmag içün taze gülzar-i nübüvvet revnakın

Mucizinden eylemiş izhar seng-i hare su

Mucizi bir bahr-i bi-payan imiş alemde kim

Yetmiş andan min min ateş-hane-i küffare su

Hayret ilen barmagın dişler kim itse istima

Barmagından virdügin şiddet güni Ensare su

Dostı ger zehr-i mar içse olur Ab-ı Hayat

Hasmı su içse döner elbette zehr-i mare su

Eylemiş her katreden min bahr-i rahmet mevc-hiz

El sunup urgaç vuzuiçün gül-i ruhsare su

Hak-i payine yetem dir ömrlerdür muttasıl

Başını daşdan daşa urup gezer avare su

Zerre zerre hak-i dergahına ister sala nur

Dönmez ol dergahdan ger olsa pare pare su

Zikr-i natün virdini derman bilür ehl-i hata

Eyle kim def-i humar içün içer meyhare su

Ya Habiballah ya Hayrel-beşer müştakunam

Eyle kim leb-teşneler yanup diler hemvare su

Sensen ol bahr-i keramet kim şeb-i Miracda

Şebnem-i feyzün yetürmiş sabit ü seyyare su

Çeşme-i hurşidden her dem zülal-i feyz iner

Hacet olsa merkadün tecdid iden mimare su

Bim-i duzeh nar-i gam salmış dil-i suzanuma

Var ümidüm ebr-i ihsanun sepe ol nare su

                           

TEGAZZÜL BÖLÜMÜ

(Bu kasidede yok. Bu bölümde şair kasidenin içinde bir gazel söyler.)

FAHRİYE BÖLÜMÜ

(Şairin kendini övdüğü bölüm. Şair Hazret-i Muhammed’i övdüğü bu beyitleriyle sözlerinin inciye dönüştüğünü söylemektedir.)

Yümn-i natünden güher olmış FUZULİ sözleri

Ebr-i nisandan dönen tek lülü-i şehvare su

Taç Beyti (Şairin adının geçtiği bölüm)

Hab-i gafletden olan bidar olanda ruz-i haşr

Eşk-i hasretden tökende dide-i bidare su

DUA BÖLÜMÜ

(Şairin kendine dua ettiği bölüm. Fuzuli, Hazret-i Muhammed’in didarından mahrum kalmamayı umduğunu belirtmektedir.)

           

Umdugum oldur ki mahrum olmayam didardan

Çeşme-i vaslun vire men teşne-i didare su

Makta Beyti (Kasidenin son beyti)