Halk Edebiyatı etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
Halk Edebiyatı etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

Destan Nazım Şekli: Uyuz Destanı Sefil Ali





Halk Edebiyatı Nazım Şekilleri başlığı altında yer alan Destan; Koşma, Semai, Varsağı gibi hece ölçüsüyle yazılan bir şiir türüdür. Koşma kafiye şemasıyla, dörtlük nazım birimi ve 11’li hece ölçüsüyle yazılan uzun şiirlerdir. Şairi belli olduğu için anonim değil aşık tarzı halk şiiri örnekleri arasında yer alan destan türü şiirleri koşma, semai ve varsağıdan ayıran özelliği, şiirin içinde hikaye olmasıdır. Bu yönüyle divan şiirinin mesnevisine benzer. Mesnevi, şiirle hikaye anlatması yönüyle destana benzese de, mesnevinin destan farkı, aruz ölçüsü ve beyitlerle yazılmasıdır.
Aşağıda halk şairi Sefil Ali tarafından yazılan bir destan vardır. Destan şair, uyuz hastalığını ve bu süreçte yaşadıklarını hikaye eder. Cidden hoş bir üslupla yazılan Uyuz Destanı, Harb-i Umumi (1. Dünya Savaşı) yıllarında Türkiye’yi baştan başa saran uyuz illetinden bahseder. Uyuz hastalığına Sefil Ali de yakalanmıştır destan şeklinde bir taşlama kaleme almıştır. Sefil Ali’nin mizahta ve hicivde ne kadar usta olduğunu göstermesi açısından da önemli olan Uyuz Destanı’nın tam metni:





Uyuz Destanı

Ey ağalar ben tutuldum uyuza,
Günden güne akça bağlarım fayize,
İlacını bulamadım ne ise,
Canım yandı pis uyuzun elinden!

Ey ağalar uyuz oldum kaşındım
Çaresini bulamadım düşündüm
Geceleri çok kapıya taşındım
Kurtulamadım pis uyuzun elinden!

Çıra yaktım uyuzlara bakındım
Çoluktan çocuktan kendim sakındım
Hep tepemden çayın suyun dökündüm
Kurtulamadım pis uyuzun elinden!

Gün aşınca uyuz ister tımarı
Kaşındıkça arsız uyuz şımarı
Kendimde olmasa çalsam şamarı
Canım yandı pis uyuzun elinden!

Kaşınsan kaşınsan tımara kanmaz
Yürütür sözünü, sözünden dönmez
Her yerde bitiyor, uyuz utanmaz
Perişanım pis uyuzun elinden!

Akşam olur em (merhem, ilaç) çanağı dizilir
Kaşını kaşını ömrüm üzülür
Bir gün değil, beş gün değil bezilir
İy(i)ce bezdim pis uyuzun elinden!

Akşam oldu ehl-ıyalcık (çoluk çocuk, ev ahalisi) yağlandık
Birbirimiz çoluk çocuk lağlandık (Latife etmek, eğlenmek)
Tamam üç ay uyuz ile eğlendik
Kurtulamadık pis uyuzun elinden!

Eme (ilaç) verdik elde olan parayı
Uyuz ile bulamadık arayı
Yıkıldı gönlümün köşkü, sarayı
Canım yandı pis uyuzun elinden!

Hükmetti elime verdi tabağı
Genç yaşımda belim büktü bayağı
Hep çalındık evde tükettik yağı
Kurtulamadık pis uyuzun elinden!

Çoluk çocuk ocak başı bekleşti
Yağlandıkça murdar uyuz kökleşti
Bilemedik bize nerden ekleşti
Canım yandı pis uyuzun elinden!

Topal etti, göndermedi işime
Uyuz ol da yiğit isen kaşıma
Murdar uyuz ne getirdi başıma
Kurtulamadım pis uyuzun elinden!

Yatağımda yatırmadı ırahat
İşledi çıbanlar, oldu cerahat
Murdar uyuz bizi buldu nihayet
Canım yandı pis uyuzun elinden!

Bilemedim çok kaşıdım, azdırdım
At üstünde nice yerler gezdirdim
Her hafta merhemini düzdürdüm
Kurtulamadım pis uyuzun elinden!

Lanet olsun pis uyuzun yüzüne
Yırtmalı derini, uysan sözüne
Dünya malı hiç gelmiyor gözüne
Canım yandı pis uyuzun elinden!

Bir zamanda perhiz ettim, yemedim
Hiç kimseye: Ben uyuzum, demedim
Hep çalındım, hiç de ilaç komadım
Kurtulamadım pis uyuzun elinden!

Karılar da yatağına koymadı
Çoluk çocuk hatırımız saymadı
Murdar uyuz bizde hürmet koymadı
Canım yandı pis uyuzun elinden!

Her gün geceleyin çatmalı ocak
Keskinli kızı sert, bize döğecek (İlk karısı)
Küçük avrat bizi evden koğacak (İkinci karısı)
Canım yandı pis uyuzun elinden!

Adı uyuz, bir büyücek dert imiş
Yedi vücudumu bir aç kurt imiş
Sıçanotu her ilaçtan mert imiş
Hep kurtardı pis uyuzun elinden!

Bilmem kıştan oldu, bilmem soğuktan
Başa ne gelirse bilmeli Hak’tan
Murdar uyuz bizi buldu hiç yoktan
Canım yandı pis uyuzun elinden!

Sorarsanız zemheride tutuldum
Yaz, bahar ayında sele atıldım
Ayran çıktı, yavaş yavaş kurtuldum
Canım yandı pis uyuzun elinden!

Murdar uyuz kemiklerden girişir,
Yürekte yankısı, sinede tutuşur,
Sefil Ali üç ay çekti, yetişir!
Canım yandı pis uyuzun elinden!   

Şair Sefil Ali


Kısaca:
Halk Edebiyatı Nazım Şekilleri
Aşık Tarzı: Koşma, Semai, Varsağı, Destan
Tekke-Tasavvuf Tarzı: İlahi, Nutuk, Şathiye, Devriye
Anonim: Türkü, Mani

Halk Edebiyatı Nazım Türleri
Taşlama: Yergi şiirleri
Ağıt: Ölümü anlatan şiirler
Koçaklama: Savaşı, kahramanlığı anlatan şiirler
Güzelleme: Aşkı ve dilberleri anlatan şiirler

Halk Edebiyatı Ölçüsü
Hece

Halk Edebiyatı Ölçü Birimi
Dörtlük





Erzurumlu Emrah (Ne zaman okunsa bir âşık ismi / Derler ki bir Emrah var idi gitti)



Erzurumlu Emrah
Hayatı ile ilgili kesin ve yeterli bilgi bulunmayan Erzurumlu Emrah’ın 1777-1860 yılları arasında yaşadığı tahmin ediliyor. Memleketinde medrese eğitimi alan 19. yüzyıl şairi Erzurum’un Tanbura Köyü’nde doğmuştur. Sevdiği paşa kızı bir ağanın oğluna verilince memleketinden çıkıp Trabzon, Kastamonu, Konya, Niğde, Sivas’a gitmiştir. Kastamonu’da Alişan Bey’in konağında büyük ilgi-ikram görmüştür. Sivas’ta Havuzlu Kahve’de saz çalmış, şiir söylemiştir. Dul Mahi Hanım’la evlene Erzurumlu Emrah ömrünün son günlerini Niksa’da geçirmiştir. Erzurumlu Emrah’ın (Emrah Baba) mezarı Tokat-Niksar-Karşıbağ Mahallesinde Tekkebayırı semtindedir.

Halidiye tarikatına mensup olduğu bilinen Erzurumlu Emrah’ın Tekke-Tasavvuf şiirine örnek:

Tarik-i suphandan al haberi sen
Şeytana yüz verme, huzur ararsan.
Nefsinle cenk eyle eğer er isen
İki alem içre merdane yürü.

Derya-yı ulumun bulunmaz dibi
Böyle buyurmuştur sultan-ı nebi.
Siretin pak ise suretin gibi
Ol zaman tevhid-i devrana yürü.

...

Bad-ı saba selam söyle o yâre,
Mübarek hatırı hoş mudur, nedir?
Nideyim, yitirdim, bulamam çare;
Mestan ela gözler yaş mıdır. nedir?

O nazlı canana uğrarsa yollar.
Bize mesken oldu kahveler hanlar.
Yârin meclisinde oturan canlar
Hesap etsin, yıllar beş midir, nedir?
...


Şiirlerini genelde heceyle yazan Erzurumlu Emrah’ın aruzla yazdığı şiir örneği:
Cana bizim esrarımız imlalara sığmaz
Binde biri yazılsa da inşalara sığmaz.

Âşıkta olan derd ü meşakkat, gam u mihnet
Neşrolsa eğer Kuh ile sahralara sığmaz.

Çeşmimden akan subh u mesa dane- i eşkim
Bir katredir amma yedi deryalara sığmaz.

Allahı seversen beni yad etme gönülden
Emrah seni sevdi deyü dünyalara sığmaz.

 ...

Erzurumlu Emrah'ın hece ölçüsüyle yazdığı bir koşması:

Kerem kıl ey saki yüz verme bana
Gönül o yüzden fariğdi gitti.
Sevda illetinden açma söz bana
O illet bana bir nar idi gitti.

Ezelden gül gibi olurdum handan
Şimdi bülbül gibi kalmışım giryan.
Ya nice ağlayıp etmeyim efgan
Yarim sadakatli yar idi gitti.

Gözlerine yarin muvafık ismi
Hüsnüne düşmüştür mutabık ismi.
Ne zaman okunsa bir âşık ismi
Derler ki bir Emrah var idi gitti



Kaynak: Erzurumlu Emrah Üzerine-Cevdet ASLANGÜL ve İnternet…

Makaram Sarı Bağlar (Halk Edebiyatı-Türkü)



Türkü, Anonim Halk Edebiyatı ürünlerine verilen isimdir. Türkî kelimesinin yuvarlaklaşmasıyla oluşan Türkü, Koşma nazım şekli/biçiminin özelliklerini taşır. 7, 8, 11'li hece ölçüsüyle yazılabilen türküler, 2-4 bent arası olabilir. Aşağıdaki türkünün kafiye şeması aaba, ccbd, eefe, gghg'dir ve 7'li hece ölçüsüyle yazılmıştır:



Makaram sarı bağlar (lo)  

Kız söyler gelin ağlar

Niye ben ölmüş müyem (lo)  

Asya’m karalar bağlar



Lö berde lö berde

Zülfün yüzüne perde

Devriyeler sardı da bizi

Meğer kaderim böyle



Makarada ipliğim

Asya benim kekliğim

Hiç aklımdan çıkmıyor

Tenhalarda gezdiğim



Sarı gülü derende

İnsaf senin nerende

Kabahat sende değil

Sana gönül verende



(Yöre: Diyarbakır / Kaynak Kişi: Selahattin Mazlumoğlu / Derleyen: Muzaffer Sarısözen)

Halk inanışlar / inançları




Halk inanışlar / inançları




















Ateş ve ocakla ilgili halk inanışları
Ateşe tükürmek, ateşe sövmek, ateşe tırnak atmak, su dökmek uğursuzluk getirir.
Ocağın üstünü boş bırakmak uğursuzluk getirir.
Sacayağının birdenbire devrilmesi evin başına bir yıkım geleceğini gösterir.
Sabah evinden başkasına ateş verenin ocağı söner.
Tenecerede su boşu boşuna kaynarsa düşmanlar çoğalır.
Hastalanan hayvanları ateşten geçirmek iyidir.
Ateşi söndürmek için su dökülmez, ateş toprakla örtülür.
Ateşin çıkardığı ses ateşi yakan kişi hakkında dedikodu yapıldığına işarettir.
Ateş çok önceden sönmüş olsa dahi külün yanında yatılmaz. Külde cin ve şeytanın oynak yaptığına inanılır.
Lamba yakılmayan evin ocağı her vakit kararır. Aynı zamanda ev sahibinin öldükten sonra mezarı da karanlık olur.

Bitkilerle ilgili halk inanışları
Kara ağaçtan düşen yaşamaz.
Ayva bol olursa hava soğuk olacak demektir.
Ayva bolsa kış sert geçecek demektir.
Kara duttan düşen kara eşek, ak duttan düşen ak eşek olur.
Kara ağaçtan beşik, sandık yapılmaz.
İncir ağacının altında uyuyanları şeytan alır götürür.
Ceviz ağacının altında yatılmaz.
Ceviz ağacının altında uyuyanları şeytan alır götürür.
Tarlada zina yapılırsa bereket olmaz.
Üzümün tanesini, karpuzun sap kısmındaki kabuğun içini yiyenler yetim kalır.
Çocuğun bezleri yabani ağaca asılırsa yabani olur.
Nar tanelerini yere dökmek günahtır; nar Cennet meyvesidir.

İnsanla ilgili halk inanışları
Diş düşürülünce o diş kimsenin göremeyeceği bir yere saklanmalı ya da gömülmelidir.
Elleri diz üzerinde kavuşturma, parmakları birbirine geçirip el bağlamak iyi değildir; insanın kıymeti kapanır.
Parmakların çatırdaması iyidir, insanın sağlıklı olduğunu gösterir.
Parmakların kütletilmesi iyi değildir.
El yıkanırken önce sağ elden başlamalı, önce sol elden başlamak uğursuzluk getirir.
Tokalaşırken dökülen saçları dökmek doğru değildir, bunlar toplanır. Ölünce o kişinin kabrine konur. Çünkü bu saçlar kıyamet gününde tekrar bitecektir.
Hamile kadın aş erdiği sırada neye bakarsa doğacak çocuk ona benzeyecektir.

Işıkla ve karanlıkla ilgili inanışlar
Akşam soğan yenen melekler gelmez.
Gece aynaya bakanın ömrü kısa olur.
Gece acı (biber, sarımsak, soğan) evden dışarıya verilmez.
Yoğurt, süt, peynir gece dışarıya verilmez. Vermek gerektiğinde üzerine kömür, üzerlik veya yeşil bir dal konur.
Gece ıslık çalmak günahtır.
Gece evden eve tuz verilmez.
Akşam kapının önü süpürülmez.
Ekmek aktaracağı evden eve verilmez.
Çocuklar gece beş taş oynarsa düşman gelecek değildir.

Bereketle ilgili halk inanışları
Ekmek kırıntılarını yere atmak, ayakla çiğnemek evin bereketini götürür.
Gurbete giden kişinin azığından bir parça ekmek çalınır.
Bir kişinin üzerinde dikiş dikilirse o kişinin kısmeti bağlanır.

Evle ilgili halk inanışları
Evin temeline karataş koymak iyi değildir.
Kapının önünde oturan kişi iftiraya uğrar.
Duvar dibinde uyumak iyi değildir; insan çarpılır.
Evin içerisi temiz olmazsa oraya melekler değil şeytanlar gelir. Böylece o evde mutluluk değil geçimsizlik olur.
Evden bir kişi gurbete gittiği zaman o gün ev süpürülmez; dışarıdan misafir alınmaz.
Eşya taşımak için kullanılan ala iple komşunun evine girilmez. Komşunun başına bir uğursuzluk gelir.
Kapı eşiğinde oturulunca insan fakir olur.
Kapı eşiğinde oturan bekar kalır.
Urganla komşunun evine girilmez; komşunun evinde kıtlık  olur.
Kapı eşiğinde şeytan bulunduğu için oturulmaz.
Yağmur yağarken kapı eşiğinde oturmak günahtır.

Cinsiyetle ilgili halk inanışlar
Odanın ışığını evin erkeği yakarsa o ev daima nur içinde ve bereketli olur.
Kadının yolda erkeğin önünü kesmesi uğursuzluktur.
Bir kadın iki erkeğin arasından geçerse çocuğu olmaz.
Bir adam iki kadının arasından geçerse sözü geçmez.
Bir erkek iki arasından geçerse köse olur.
Yarım çay içen kadın dul kalır.
Ava gidecek kişinin önünden kadın geçerse avcı avlanamaz.
Kız çocuğunun ilk kez kesilecek saçının dayısı keserse gür olur.
Oğlan çocuğunun saçını ilk kez amcası veya dayısı keser.
Kız baba evinden Perşembe veya Pazar günü çıkar.
Koç katımında koça kız bindirilirse kuzu dişi, oğlan bindirilirse kuzu erkek olur.

Ruh, mezar, mezarlık, türbe, ziyaret yerleriyle ilgili halk inanışları
Ziyaret yerlerindeki ağaçları kesenler çarpılır.
Türbeden dışarıya bir şey, bir nesne götüren kişi çarpılır.
Mezarlığı parmağı ile işaret kişinin parmakları kurur.
Kurban kesilirken hayvan dilini çıkarırsa kurban sahibi o yıl içinde ölür.
Bir çocuk sürekli ağlarsa o evde mutlaka ölüm meydana gelir.
Ayakkabı çıkarıldığında ters dönerse sahibi tez vakitte ölür.
Yatarken çorapları baş tarafa koyan çabuk ölür.
Ölünün elbiseleri ölü yıkayıcısına verilmelidir.
Ağaçlarında cin olduğu için mezarlıktan ağaç kesilmez.
Gece ölen kişinin üzerine sabaha kadar bıçak konur.
Yoğurdun güzel olması için mezardan toplanacak çırpı sütün altına atılmalıdır.
Ölünün yıkandığı evde üç gün ışık yanar.
Baş sağlığına gelen kişilerin ayakkabıları ters çevrilmez.
Mezar kazıcısına para verilmezse ölü rahatsız olur.


Hayvanlarla ilgili inanışlar
Yılan öldürülüp suya atıldığında yılan suda kaybolursa yağmur yağar, durmaz ve sel olur.
Kurt uluyunca ya ayaz olur ya kar yağar.
Bir evin başında baykuş öterse o evde biri ölür ya da yıkım olur.
İnek doğurunca eve ağır bir şey alınırsa veya ağır bir şey kaldırılırsa ineğin sütü kesilir.
İneğin sütü yere sağılırsa hayvan hastalanır.
İlk yaylaya çıkışta sığırların ortasından bir yabancı geçerse sığırlar hamile kalmaz; doğum yapmazlar.
Bir kişinin önüne tavşan çıkması olumsuzluktur. Gidilen yoldan geri dönülmelidir.
Çakal uluyunca yere tükürülümezse insanın başına bir yıkım gelir.
Çakal ulumaya başlayınca hava açar, günlük güneşlik olur.

Çıldırlı Âşık Şenlik Şiiri: Azrailden Mühlet Alan Övünsün (Halk Edebiyatı-Koşma)





“İster ihtiyar ol ister nevcivan,
Bu dünyada baki kalan öğünsün.
Merahsız fikirsiz gamsız her zaman,
Başatan şad olup gülen öğünsün.

Müddeti Hazreti Adem'den beri,
Ohunmaz defteri bilinmez sırrı,
Bu dünyadan getdi nice min biri,
Ahretden dünyaya gelen öğünsün.

Şenlik der bu dünya fânidir fâni,
İskender Ürüstem Süleyman hanı,
Ecel pazarından gurtarıf canı,
Ezrail'den möhlet alan öğünsün.”

Çıldırlı Âşık Şenlik

Köroğlu Şiiri: Kıç bir yana baş bir yana (Halk Edebiyatı-Varsağı)




“Nidelim Beyler nidelim
Ahd ü peymânı güdelim
Ayvaz’a imdad edelim
Üç bir yana beş
bir yana

Bre Beyler bre Paşa
Karlı karlı dağlar aşa
Bir gün ola ayrı düşe
Kıç bir yana baş
bir yana

N’oldu ey sevdiğim n’oldu
Dereler kan ile doldu
Gördüm hasmın yeğin oldu
Kan bir yana leş
bir yana”

Köroğlu

Karacaoğlan Şiiri: Atar m'ola bir kenara sel bizi (Halk Edebiyatı-Koşma)




“Arzularım kaldı bir Arap atta,
Koyma Kadir Mevlâ'm gamda firkatta.
Düğünde bayramda ağır ziynette,
Anar m'ola emmi dayı il bizi.

Getir oğlan ben giyeyim postumu,
Kimse bilmez garezimi kastımı,
Gurbet ilde koydum geldim dostumu,
Geri dönsem kınar m'ola el bizi.

Karacaoğlan devranım var demim var,
Yâr yitirdim düşüncem var gamım var.
Yedi derya içinde bir gemim var,
Atar m'ola bir kenara sel bizi.”

Karacaoğlan

Divan, Halk ve Halt Etme

Divan edebiyatıyla Halk edebiyatını ayırmak, bir halt etmedir. Bunu açıkça söyleyeyim. Bir edebiyat tarihçisi olarak söylüyorum. Bu hatayı Mehmet Fuat Köprülü yapmıştır. Türk tarihine, kültürüne büyük hizmetleri olan bir şahsiyettir; onu inkar etmiyorum ama Köprülü bir modernistti, pozitivistti; akılcı zihniyeti yansıtan birisiydi... Modernite ayrıştırır, her parçaya ayrı bir anlam yükler... Divan edebiyatı, Arapların-Farsların etkisinde kalmıştır. Tukakadır. İyi de Modern edebiyat Fransızların etsinde kalırken hiç laf etmiyordunuz; değil mi?
Prof. Dr. Namık Açıkgöz
https://www.youtube.com/watch?v=uWL8ZcWqD5o

Ay doğar bedir Allah Bu sevda nedir Allah



  • Ay doğar bedir Allah lo
    Bu sevda nedir Allah
    Ya benim muradımı ver
    Ya beni öldür Allah

    Çiçeklerde renk olur lo
    Aşka düşen deng olur
    İstersen başına gelsin
    Görürsün neler olur

    Ay doğar sini sini lo
    Sevmişem birisini
    Cellat boynumu vursa lo
    Söylemem doğrusunu

    (Bağlantı)
    Nedim yarsız nedim
    Nerelere gidem
    Ben Urfayı terk edem
    (Evi barkı terkedem)

Kınayı getir aney


Kınayı getir aney
Parmağın batır aney
Bu gece misafirem
Koynunda yatır aney

Kalada var çeperler
Çepere su seperler
Irak yoldan geleni
Terli terli öperler

Sivik uci kuş burni
Oldum yarin düşküni
Baş açık yalın ayak
Yola düştüm kış güni

Âşık Ruhsatî Koşmasında İsim ve Sıfat Tamlamaları Tahlili

Sıfat Tamlaması deli gönül Tamlayan: deli (Niteleme Sıfatı) Tamlanan: gönül (İsim) ...