Türkçe deyimler etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
Türkçe deyimler etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

Damsız girilmez ne demek ne anlama gelir?




Damsız girilmezle ilgili İnternetten alıntılar...


Türkçede kullanılan "Damsız girilmez." deyimi "Bir eğlence merkezine girerken yanında kız arkadaşın olmadan içeri giremezsin." anlamına gelmektedir. Burada da kullanılan "dam" kelimesi Fransızca'dan dilimize girmiştir. “Dans esnasında erkeğe eşlik eden kadın, dansta kavalyenin eşi” anlamındadır.
Latince bir kelime olan "dame" Fransızcaya geçmiş olan kelime, eğlence merkezindeki dans sırasında erkeğe eşlik edecek kadın olarak Türkçede yer bulmuştur. Kelimenin ikinci anlamı, üzerinde kadın resmi olan kart,  kâğıt ( maça/kupa damı gibi) manasındadır.
Dam kelimesiyle benzer okunuş ve yazılışa sahip Türkçedeki diğer kelime, kelime grubu, deyim ve atasözleri de vardır.
Eski Türkçede gelen evin çatısı anlamındaki tam/dam ise temel anlamıyla duvardır. Evlerin, binaların üzerindeki örtü,  çatı anlamlarındaki dam hâlâ kullanılmaktadır: Evin damı aktı. / Şair Nedim damdan dama kaçarken öldü iddiasının doğru olmadığını edebiyat profesörü Muhsin Macit söylüyor.
Kelimenin anlam genişlemesiyle küçük bina, ev, derme çatma ev anlamlarını kazandığı görülmüktedir. ( bağ damı, tütün damı, hayvan damı gibi): Damdan ekmeği al, gel. Üzeri toprak kaplı küçük ev, köy evi anlamın yanında hayvanların barındığı, korunduğu yer anlamıyla kullanılan kelimenin sonraki anlamı da bu anlamla ilişkili olmalıdır.
Kelime argoda belki biraz da olumsuz ve kötü şartlardaki mekan görüntüsüyle hapishane, tutukevi anlamındadır. Cezaevine, hapishâneye tıkılmakla dama tıkılmak aynı anlamda kullanılır. Kelimenin hayvan barınağı, ahır anlamları da vardır: öküz damı.
            “Dam”la ilgili diğer deyimlerden ilki dam ağasıdır. Hapishanede bir şekilde diğer mahpus ve mahkûmlar üzerinde hâkimiyet kuran kişiye dam ağası denir.



"Dam"la ilgili günlük hayat resimleri


Diğer deyim çatıdaki yağmur suyunu,  karı temizlemek veya kırılan,  tahrip olan kiremitleri tamir etmek anlamındaki dam aktarmaktır. Dam yuvalamak, çatı aktarmak da benzer durumları ifade için kullanılır.
Sığınılacak, baş sokulacak yer dam altı; evlerin tavan aralarında kaldırılıp dama çıkılan kapağa dam bacası/kapağı olarak bilinir.
Maden ocaklarında çökme tehlikesine karşı her yanı direkle örülen boşluğa domuzdamı, halk ağzında yemek pişirilen yer, aşevi, mutfak anlamlarında aş damı ve hamam anlamında ısıdam damla ilgili kullanılan diğer kelimelere örneklerdir. Her zaman yeşil ve etli yapraklı bir bitki dam koruğu da damla kullanılan çok yıllık bir bitki türüdür.

“Dam”la ilgili atasözü ve diğer kelime grupları:

Dam üstünde saksağan vur beline kazma
(Söylenen sözün saçmalığına işaret etmek için kullanılır.)

Dam yandı içindeki sıçan da  yandı
(Kayıp büyük ancak onun verdiği rahatsızlık da yok oldu.)

Damdan düşen, damdan düşenin halini bilir/ halinden anlar
(Başına bir iş gelenin halinden en iyi o hali daha önce yaşamış anlar.)

Damdan çardağa atlamak
(Cümleler arasında mantık ve anlam bağı kurmadan konuşmak, konudan konuya/daldan dala atlamak)

Damdan düşercesine
(Birden bire, alakasız, yersiz olarak)

Dama çıkmak
(Cinsel isteğin fazlalığı, azgınlaşmak, kızmak)

Eve dama girmemek
(Sürekli gezmek, ilgisiz ve şımarık davranmak)

Damda havuç deli Ayşe
(Aklına geleni yapıveren münasebetsiz kişiler için kullanılır.)

Dam üstünde çul seren sevgiliyi merkeze alan bir türkü:
Dam üstüne çul serer leyli de yar loylu da yar loy loy loy
Bilmem yar kimi sever ha leylim nenni de
Kınalım nenni de belalım nenni de nenni
Onun bir sevdiği var leyli de yar loylu da yar loy loy
Günde on çeşit giyer ha leylim nenni de kınalım
Nenni de belalım nennide nenni
Onu bana verseler leyli de yar loylu da yar loy loy
Cihana bildirseler ha leylim nenni de
Kınalım nenni de belalım nenni de nenni
Varsam yarin yanına loylu da yar loylu da yar loy
Sabahtan öldürseler ha leylim nenni de
Kınalım nenni de belalım nenni de nenni
Al taşı kaldırsalar leyi de yar loylu da yar loy loy
Yılanı öldürseler ha leylim nenni de
Kınalım nenni de belalım nenni de nenni
Küçükten yar seveni leyli de yar loylu da yar loy loy
Cennete gönderseler haleylim nenni de kınalım nenni de
Belalım nennide nenni

Bugünün dolandırıcıları eskinin zarfçıları





Son zamanlarda telefonla insanları dolandırma haberler çok fazla gündeme geldi. Birçok mağdur olmasına rağmen mağdurlar ordusuna yenileri eklenmeye devam ediyor. Dolandırıcılık bazen teknoloji kullanılarak (hekırlık) yapılıyor. Ama bazen de insanların gözünün içine baka baka, yalanla dolanla devam ediyor dolandırıcılık. Dolandırıcılar o kadar hızlı biçimde zamana ayak uyduruyor ki şaşmamak elde değil: Kapıdan satış dolandırıcılığı, polis/asker olarak kendini tanıtma, bankada şüpheli işlem numarası, terör mağduru…

İnsanların haksız yoldan kazanç elde etmesi yeni değil. Yazıda kavram ve deyim olarak Türkçede el çabukluğunun ve göz bağcılığının hikayesine göz atılacak.

“Zarf” kelimesi Arapçadan dilimize geçmiş. Kılıf, sarma anlamlarındaki bu isim Türkçede mektup benzeri kağıtların içine konulduğu kağıttan kap, kese anlamında kullanılır. İçine fincan, bardak konulan metal kaplara da zarf denir. Kelime bir dil bilgisi terimi olarak da fiilin, sıfatın ve fiilimsinin zaman, yer, ölçü, niteliğini ifade için kullanılan belirteç anlamıyla kullanılır. Yazı dedemindili blogspot com a aittir.

Zarf’tan türeyen “zarfçılık”  daha çok argoya ait bir söz olarak kullanılır. En kısa tabiriyle el çabukluğuyla insanların parasını, malını çalmaktır. Sokaklarda iskambil kağıtlarıyla veya başka yollarla insanları dolandırma, papelcilik gibi anlamlara gelir.

Zarfçılık yapmak için insanlarla iletişim kurmaya “zarf atmak” denir. Dolandırılıcılığa, para çarpmaya hazırlık için yapılan işler zarf atmak kabilindendir. Bu bazen bir söz, bazen davranış, bazen el çabukluğu olabilir. Ancak zarf atılan için kötü bir durumdur. Bu deyim aslında çok iyi bildiği bir şey hakkında karşıdakine sorular sormak demektir. Muhatabı saf yerine koymak zarf atmanın temel hareket noktası olsa da, hırsızlık, dolandırıcılık dışında bazen muhatabın gerçek duygu ve düşüncelerini öğrenmek, öğrenebilmek amacıyla da kullanılır.

Böyle bir dolandırıcılık hikayesini Ferit Devellioğlu, Türk Argosu adlı kitabında (sayfa 33) anlatır. 1952 yılında Vatan gazetesinde olayı anlatan Mehmet Yanık’tan aktaran Devellioğlu, zarfçılığa haybecilik, tuzağa düşürülecek adam anlamlarını yükler ve olayı şöyle anlatır:


Yalnız olarak geçen bir haybeci, (bu kelime meslek argosunda "tuzağa düşürülecek adam" anlamına gelir), uzaktan dikizlenir ve görebileceği tenha ve uygun bir yere, içinde bir miktar para bulunan bir zarf, belli etmeden bırakılır. Haybeci zarfı alır, içine bakar veya bakmaz, cebine yerleştireceği sırada bir kişi heyecan ve telaşla zarfı alanın karşısına dikilir:-"Kardeşim, ne zamandan beri arıyordum, o bulduğun para benimdir, alnımın teriyle kazanmıştım; helal paradır vesselam!”der. Parayı bulan saf adam sorar:- Gaç para gaybettin, biliyon mu? Zarfçı, mesleğinin icabı olarak, zarfta bulunan paradan bir miktar fazla söyler. Olurdu, olmazdı, fazla idi, eksik idi derken, aralarında hafif yollu bir ağız dalaşı başlar. Tam o esnada karşıdan birisi söker. Bu adam zarfçının arkadaşıdır. Fakat dışarıdan karışabilecek durumda olan yabancı bir adam olarak işe karışır. Yarı sert, yarı tatlı bir dille adamcağızın elinden zarf alınır. Para sayılır. Eksik olduğu iddia edilince, haybecinin üstünün, başının ve cüzdanının aranmasına karar verilir. İşte bu aralık bir elçabukluğu ile zavallı adamcağızın cüzdanındaki bankonatlar / banknotlar kalk gidelim olmuş ve yerine çok zaman kağıt parçaları doldurulmuştur.
 Şayet zaman ve zemin müsait ise, zarfçı da, genç dinç ve bir kişi çalışıyorsa, çarığı= (para cüzdanı) uçlanınca Allahını seven tutmasın. Bazan haybecinin üstü aranırken, uygun düşerse, dolu cüzdan boş cüzdanla yer değiştirir. Bütün bu işler korkunç bir elçabukluğu ile görülür. (Mehmet Yanık, Vatan gazetesi, 6.2.1952) .

Zarfçıların bu kadar rahat insanları nasıl kandırdığı başlı başına bir merak ve araştırma konusu yapılabilir belki ama Allah bu insanların şerrinden herkesi korusun.



Âşık Ruhsatî Koşmasında İsim ve Sıfat Tamlamaları Tahlili

Sıfat Tamlaması deli gönül Tamlayan: deli (Niteleme Sıfatı) Tamlanan: gönül (İsim) ...