Divan Edebiyatı Şairleri etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
Divan Edebiyatı Şairleri etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

Şarkı Nazım Şekli ve Şarkı Örnekleri


Divan Edebiyatı Nazım Şekillerinden Şarkı ve Şarkı Örnekleri

Divan edebiyatı nazım şeklidir. Aruzla yazılır ve aruzun birçok kalıbıyla yazılabilir. Şarkının kökeninin murabba olduğu iddia edilir. Divan edebiyatının diğer nazım şekillerine göre daha sade, kolay ve anlaşılır bir dil dille yazılır. Şarkılar bentlerden oluşur. Bent sayısı 3, 4 veya 5 olabilir.Şarkıların kafiye düzeni abab, cccb, dddb veya aaaa, bbba, ccca, ddda şeklinde olabilir. Bunun dışında da kafiye düzenleri vardır. Bu kafiye düzeni koşma kafiye yapısıyla benzerlik gösterir. Halk şiiri ürünlerine yakın olan şarkıların yanında anlaşılması için belli bir birikim isteyen şarkı örnekleri de vardır. Şarkı Türk edebiyatında görülür ve bestelenmek için yazılır. Halk edebiyatında şarkının karşılığı türküdür. Şarkı da tıpkı türkü de olduğu gibi nakarat mısralar veya kelimeler mevcuttur. Şarkılarda ayrılık, aşk, içki, eğlence, sevgili gibi konular işlenebilir. Nedim, Enderunlu Vasıf, Nail-i Kadim, Yahya Kemal şarkılarıyla ön plana çıkan sanatçılardır.


1. Örnek


Şarkı Örnekleri, Şarkı Örneği
Nazım Şekli: Şarkı
Ölçü: Aruz
Aruz kalıbı: Fe‘ilâtün / fe‘ilâtün / fe‘ilün
Takti: (+ + - - / + + - - / + + -)
Kafiye şeması: abab, cccb, dddb


Velehü Şarkı
Görmedük hayli zamân oldı seni
Ey gözüm nûrı cihânda sağ ol
Künc-i mihnetde unutdunsa beni
Ey gözüm nûrı cihânda sağ ol

Varup ağyâr ile mey-nûş itdün
Dil-i mahzûnumı pür-cûş itdün
Çünki ben zârı ferâmûş itdün
Ey gözüm nûrı cihânda sağ ol

İltifâtunla rakîb-i güm-râh
Eylemiş dergeh-i vaslunı penâh
İtmedün bendene bir kerre nigâh
Ey gözüm nûrı cihânda sağ ol

Sana cân virmek-içün âmâde
Râh-ı ‘aşkunda hezâr üftâde
Ölse de Fennî kulun dünyâda
Ey gözüm nûrı cihânda sağ ol

 ...............

2. Örnek
Nazım Şekli: Şarkı
Ölçü: Aruz
Aruz kalıbı: Mefâ‘îlün / mefâ‘îlün / mefâ‘îlün / mefâ‘îlün
Takti: (+ - - - / + - - - / + - - - / + - - -)
Kafiye şeması: aaaa, bbba, ccca



Velehü Şarkı
Gönül mülkinde sürûr tendeki cânum dahı sensin
Hele derdüm de senden ise dermânum dahı sensin
Felekde âfitâbum mâh-ı tâbânum dahı sensin
Efendim şöyle tursun belki sultânum dahı sensin

Ben öyle ‘andelîbem degme gül-zârı makarr itmem
İşüm zevk u safâdur hâr-ı gamdan hîç keder itmem
Kıyâmet kopsa senden gayrıya cânâ nazar itmem
Gül-istânum da sensin verd-i handânum dahı sensin

Gice tâ subha dek bî-zâr-ı zâr olsam dahı farzâ
Zamân-ı devlet-i ‘aşkunda Fennî itmezem şekvâ
Neşâtumdur ‘aceb mi ‘âleme fahr eylesem zîrâ
Benüm şûh-ı cihânum şâh-ı hûbânum dahı sensin


Şarkıların kaynağı: Hacı İbrahim Demirkazık-18. Yüzyıl Şairi Mustafa Fenni Divan (İnceleme-Tenkitli Metin-Dizin-Doktora Tezi, 2009)

Şeyah Galip'ten 10 Şarkı Örneği
1
Ey nihâl-i işve bir nev-res fidânımsın benim 
Gördüğüm günden beri hâtır-nişânımsın benim 
Ben ne hâcet kim diyem rûh-ı revânımsın benim 
Gizlesem de âşikâr etsem de cânımsın benim

Derd-i aşkın ben senin bîhûde izhâr eylemem 
Lâf edip âh u enîni kendime kâr eylemem 
Hâsılı âlem bilir bu sırrı inkâr eylemem 
Gizlesem de âşikâr etsem de cânımsın benim

Ey gül-i bâğ-ı vefâ ma'lûmun olsun bu senin
Hâr-ı cevrinle şehâ terk eylemem pîrâmenin 
ölme var ayrılma yokdur öyle tutdum dâmenin 
Gizlesem de âşikâr etsem de cânımsın benim

Gâhî inkâr eyleyip gâhî dönüp ikrârdan 
Aksini seyr eylerim âyînede dîvârdan 
Gerçi bu sûretle pinhân eylerim ağyârdan 
Gizlesem de âşikâr etsem de cânımsın benim

Beste kıldım sâz-ı efkârı o zülf-i sünbüle 
Oldu Gâlib perde-i âhım muhayyer sünbüle 
Herçi bâd-â-bâd bağlandım hevâ-yı kâküle 
Gizlesem de âşikâr etsem de cânımsın benim

2
Şu'le-i reng-i letâfet rûy-ı âlındır senin 
Mürg-i dil pervâne-¡ şem'-i cemâlindir senin 
Dâğ dâğ-ı sîne fânûs-ı hayâlindir senin 
Devr eden hâtırda hep fikr-i visâlindir senin

Bezm-i aşka dâğ-ı dil hem şîşedir hem lâledir 
Eşk-i germ âteşdir ammâ âteş-i seyyâledir 
Câm-ı hüsnün gûyiyâ bir şu'le-i cevvâledir 
Devr eden hâtırda hep fikr-i visâlindir senin

Cûybâr-ı bâğ-ı hüsnündür benim giryânlığım 
Sanma ki âyîne-veş bî-hûdedir hayrânlığım
Gerdiş-i çeşmimden idrâk eyle ser-gerdânlığım 
Devr eden hâtırda hep fikr-i visâlindir senin

Dûzah-ı sûz-ı dilârânın dil oldu mâ'ili 
Eyledi girdâb-ı hayret Gâlib-i deryâ-dili 
Çarhdan geçsem de geçmem senden ey meh hâsılı 
Devr eden hâtırda hep fikr-i visâlindir senin

Gerdiş eylerse murâdımca bu dûlâb-ı felek 
Cûybâr-ı vuslatındır hem-demim bî-reyb ü şekk 
Şâhid olsun tâ'ifân-ı Arş olan fevc-i melek 
Devr eden hâtırda hep fikr-i visâlindir senin

3
Sevelim yârı hat-âverliği hengâm olsun 
Biz de bir gün görelim sâye-i dîdârında 
Gündüz olmazsa da mihmânımız ahşam olsun 
Biz de bir gün görelim sâye-i dîdârında

Reşk-i hûrşîd iken ol dilber-i âlî-evsâf 
Etmesin her nazara cilve-i hüsnü isrâf 
Bakmasın rûz u şeb âyîneye insâf insâf 
Biz de birgün görelim sâye-i dîdârında

Acabâ hâtıra-i rûz-ı hisâb etmez mi 
Etdiği va'de-i ferdâya hicâb etmez mi 
Dağııdıp kâkülünü keşf-i nikâb etmez mi 
Biz de bir gün görelim sâye-i dîdârında

Der-kenâr eyleyip ol mihr-i şafak-peymâyı 
Çekelim subh-ı celî şa'şa'a-veş sahbâyı 
Unudup mihnet-i dî-rûzu gam-ı ferdâyı 
Biz de bir gün görelim sâye-i dîdârında

Söyle ey âh yetiş sen o meh-i tâbâna 
Çekmesin kendini tâ ol derece pinhâna 
Merhamet yok mu meğer Gâlib-i nâ-sâmâna 
Biz de bir gün görelim sâye-i dîdârında

4
Muntazır teşrîfine saf saf durur serv-i çemen 
Vaktıdır ey nev-bahâr-ı işve bu gülzâra gel
Yolların bekler gül ü nesrîn ü ar'ar yâsemen 
Vaktıdır ey nev-bahâr-ı işve bu gülzâra gel

Sîne-i pür-dâğı gûyâ lâlezâr etdim sana 
Çeşme çeşme eşk-i çeşmim cûybâr etdim sana 
Bir müferrih bâğ-ı dil-cû âşikâr etdim sana 
Vaktıdır ey nev-bahâr-ı işve bu gülzâra gel

Çekme istiğnâya nâz u cevri efzûn eyleme 
Goncanın sad pâre olmuş bağrını hûn eyleme 
Sebzezârın benzini soldurma mahzûn eyleme 
Vaktıdır ey nev-bahâr-ı işve bu gülzâra gel

Cûşiş-i hûn-ı safâya ermeden vakt-ı sükûn 
Etmeden bülbüllerin feryâdını fürkat zebûn 
Gâlibi zencîr-i mevce çekmeden cûy-ı cünûn 
Vaktıdır ey nav-bahâr-ı işve bu gülzâra gel

5
Gördüm hat-âver olmuş o mâh âh âh âh 
Almış sipihri dûd-ı siyâh âh âh âh 
Hâlim o yüzden oldu tebâh âh âh âh 
Dersem aceb mi gâh-be-gâh âh âh âh

Düşdüm hevâ-yı zülfüne ol şûh-ı mehveşin 
Çekdim kemân-ı aşkını ebrû-yı dil-keşin 
Hikmet bu k¡m duhânına yandım o âteşin 
Dersem aceb mi gâh-be-gâh âh âh âh

Ümmîdvâr iken ben o şâhın vefâsına 
Me'lûf iken inâyet ü lutf u atâsına 
Ağyâra uydu etdi sitem mübtelâsına 
Dersem aceb mi gâh-be-gâh âh âh âh

Bir âşıkın ki olmaya hükm-i sitâresi 
Aheng-i zulm ü zulmet ede mâh-pâresi 
Ah eylemekden özge nedir söyle çâresi 
Dersem aceb mi gâh-be-gâh âh âh âh

Bezmihde ben de Gâlib mestâneyim senin 
Zencîr-i târ-ı zülfüne dîvâneyim senin
Etrâf-ı şem'-i cem'ine pervâneyim senin 
Dersem aceb mi gâh-be-gâh âh âh âh

6
Bülbül erip bahâra yine âh âh âh 
Başladı âh u zâra yine âh âh âh 
Hat geldi rûy-ı yâra yine âh âh âh 
Anber döküldü nâra yine âh âh âh

Ol mâh-pâre tutdu sitem ü resm râhını 
Geh zâhir etdi gâh nihân etdi mâhını 
Seyr eyle halka halka o zülf-i siyâhını 
Kasd etdi târümâra yine âh âh âh

Terk etdi istirâhat-ı leyl ü nehârı dil 
Ah u enîn ile geçirir rûzgârı dil 
Derd ü gamınla kalmamış iken karârı dil 
Etmekde ber-karâra yine âh âh âh

Yüksek uçup gurûr ile ol gayret-i melek 
Bir dem murâdım üstüne devr etmedi felek 
Feryâdı perde perde çıkardım sipihre dek 
Bak âh-ı bî-şümâra yine âh âh âh

Gâlib o gül-izâra olup mübtelâ hemân 
Sevdâ-yı aşkın etmededir iddi'â hemân 
Ol âteş ile yanmadadır dâ'imâ hemân 
Ah etmeyip ne çâre yine âh âh âh

7
Emrine dil-bestedir her dilber-i fettân senin 
Şehr-i hüsnün şehriyârısın bugün fermân sen¡n 
Devr eder vefk-ı murâdınca bütün devrân senin 
Şehr-i hüsnün şehriyârısın bugün fermân senin

Gel keremkârım dil-i uşşâkı mahzûn eyleme 
Gonca-veş perverdegân-ı vaslı dil-hûn eyleme 
Fürkat âdet olmasın kan eyle kânûn eyleme 
Şehr-i hüsnün şehriyânsın bugün fermân senin

Bûy-ı hicrân vermesin gül-berg-i handânın dirîğ 
Zâr u giryân olmasın uşşâk-ı nâlânın dirîğ
Dest-bûs olmazsa bârî etme dâmânın dirîğ 
Şehr-i hüsnün şehriyârısın bugün fermân senin

Hûblar saf saf d¡zilmişler senin dîvânına 
Tâ'ifân-ı Arş-ı A'lâ reşk eder ünvânına 
Bir nazar kıl arz-ı hâl-i Gâlib-i nâlânına 
Şehr-i hüsnün şehriyârısın bugün fermân senin

8
Ey şeh-i hûbân-ı cihân toğrısı 
Ben sana dîvâneyim âh âh âh 
Böyledir el-hâsıl inan toğrısı 
Aşk ile efsâneyim âh âh âh

Hem-dem iken her dem o meh-tal'ata 
Mahrem iken meclis-i ünsiyyete 
Ayîne-veş şimdi düşüp hayrete 
Akl ile bî-gâneyim âh âh âh

Tâ-be-seher şevk ile ey nâzenîn 
Haste-i hicrânını kıldm hazîn 
Yerde kalır sanma bu âh u enîn 
Şem'ine pervâneyim âh âh âh

Ateş-i dîdârın olup şu'lever 
Yakdı vücûd âlemini ser-te-ser 
Kalmadı Gâlib dil ü cândan eser 
Dahı nice yanayım âh âh âh

9
Arzû-yı vuslatın her-dem dil-i pâkimdedir
Gevher-i aşkın sadef-veş sîne-i çâkimdedir 
Dâ'imâ bu şübhe ammâ tab'-ı gamnâkimdedir 
Kangı âşıkdır senin gönlünde gönlün kimdedir

Pîş-i râhında senin ey şâh-ı hûbân bende çok 
Dâd-hâhın hadden efzûn sâ'il-i hâhende çok 
Yalınız bir ben değil efgende çok hâhende çok 
Kangı âşıkdır senin gönlünde gönlün kimdedir

Perçemin sevdâsı her şeb kîl-ü-kâlimdir benim 
Bahs-i zülfün çok zamânlardır hayâlimdir benim
Sormak ayb olmazsa sultânım su'âlimdir benim 
Kangı âşıkdır senin gönlünde gönlün kimdedir

İmtiyâza kâ'ilim ben terk-i ağyâr istemem 
Bildiğimdir hüsn-i âlem-gîrin inkâr istemem 
Toğrısın söyle bana aldatma bâzâr istemem
Kangı âşıkdır senin gönlünde gönlün kimdedir

Perçemindir Gâlibi bî-sabr u sâmân eyleyen 
Tal'atın mir'âtıdır uşşâkı hayrân eyleyen
Gerçi sensin herkesin gönlünde cevlân eyleyen 
Kangı âşıkdır senin gönlünde gönlün kimdedir

10
Fâriğ olmam eylesen yüz bin cefâ sevdim seni 
Böyte yazmış alnıma kilk-i kazâ sevdim seni 
Ben bu sözden dönmezim devr eyledikçe nüh felek 
Şâhid olsun aşkıma arz u semâ sevdim seni

Bend-i peyvend-i dilim ebrû-yı gaddârındadır 
Rişte-i cem'iyyetim zülf-i siyeh-kârındadır 
Hastayım ümmîd-i sıhhat çeşm-i bîmârındadır 
Bir devâsız derde oldum mübtelâ sevdim seni

Ey hilâl-ebrû dilin meyli sanadır toğrusu 
Sûy-ı mihrâba nigâhım kec-edâdır toğrusu 
Râ kaşından inhirâf etsem riyâdır toğrusu 
Yâ savâb olmuş veyâ olmuş hatâ sevdim seni

Bî-gubârım hasret-i hattınla hâk olsam yine 
Sıhhatım rûh-ı lebindendir helâk olsam yine 
Tîğ-ı gamzenden kesilmem çâk çâk olsam yine 
Hâsılı bî-hûde cevr etme bana sevdim seni

Gâlib-i dîvâneyim Ferhâd u Mecnûna salâ 
Yüz çevirmem olsa dünyâ bir yana ben bir yana 
Şem'ine pervâneyim pervâ ne lâzımdır bana 
Anlasın bî-gâne bilsin âşinâ sevdim seni





Nedim: Hayatı, Sanatı, Eserleri (1681-1730)

Nedîm (نديم) (d.1681- ö. 1143/1730): Aşk, Eğlence, Neşe ve Zevk Şairi

Yine tenhâ elime girdi hele cananım
Bûs edince lebini ağzıma geldi cânım
Gece yıldız sayar iken bu dil-i nâlânım
Doğdu nâ-gâh güne; gibi meh-i tâbânım


Nedim, İyi Bir Eğitim Aldı
Asıl adı Ahmed olan Nedim, İstanbul’da 1681 yılında doğduğu tahmin edilmektedir. Babası Kadı Mehmed Efendi, annesi Karaçelibizadelerden Saliha Hatun, dedesi Merzifonlu Mustafa Muslihüddin Efendi’dir. Dedesi çirkin lakapları yüzünden Mülakkab Mustafa Efendi olarak şöhret bulunca Nedim’e de bazen “Mülakkabzade” denmiştir. İyi bir eğitim alan Nedim; devrinin ilimlerini ve Arapça-Farsçayı öğrenmiştir. Eğitimini tamamlayınca Şeyhülislam Ebezade Abdullah Efendi’nin de bulunduğu bir heyetin imtihanıyla hariç medresesi müdderrisi oldu.

Hamisi Nevşehirli Damat İbrahim Paşa Mesleği Müderrislik
Lale Devri’nde (1718-1730) devlet adamlarına kasideler sunarak 3. Ahmed (1703-1730) döneminde şiirleriyle tanınmaya ve saraya çevresine girmeye başladı.  Nevşehirli Damad İbrahim Paşa’nın faaliyetlerine kıta ve kasideler yazıp tarih düşürünce o da Nedim’in hamisi oldu. İbrahim Paşa’nın hafız-ı kütübü ve heyetlerinde tercüman olarak çalışan Nedim, 1726’da Mahmud Paşa Mahkemesi naipliğine atandı. 1727’de Molla Kırimi, 1728’de Nişancı Paşa Atik Medresesi 1729’da Sahn-ı Seman Medresesi müderrisi oldu.

Nedimane Gazeller
Nefi’nin kasidenin, Nabi’nin gazelin büyük temsilcisi olduğu bir dönemde “Nedimane” bir gazel tarzıyla kendini kabul ettiren Nedim; şiirinde güzel bir Türkçeyle içki ve eğlenceyi anlatmıştır. Lale Devri’nin Üslubunun, dili kullanmadaki ustalığının farkında olan ve kendine güvenen şair şiirine mahlas koymayı bile gerek görmez:

Ma‘lûmdur benim sühanım mahlas istemez
Fark eyler anı şehrimizin nüktedanları

İyi Bir Dil İşçisi: Nedim
Dil işçiliğindeki titizliği, aruza hakimeyeti, kafiye-rediflerdeki ustalığı, konuşma diline hâkimiyeti onun musammat, gazel ve şarkılarının günümüze kadar bestelenmesini sağlamıştır. Lale Devri Opereti için Muhasipzade Celal, Nedim’in 28 şiirini bestelemiştir. Enfi Hasan Ağa onun şiirlerini besteleyen başka bir bestekârdır.

Üslup ve İfadede Mahallileşme
Necati Bey ve Ahmet Paşa’nın başlattığı, Baki ve Şeyhülislam Yahya’nın zirveye taşıdığı mahallileşme/yerlilikte 18. Yüzyılda Nedim bayrağı devr almıştır. Halk şiiri ve Divan şiirin üslup ve ifadede yakınlaşması, gerçek hayattan alınan kelimelerin şiirde kullanılması şeklinde anlaşılabilecek mahallileşme cereyanı Nedim ayrıca heceyle yazdığı iki koşmayla katılmıştır.

Aşk, Zevk, İçki, Eğlence, Göksu, Sadabad…
Nedim birçok şaire nazire söylemiş, birçok şair de Nedim’in şiirlerini tanzir etmiştir. Lale Devri’yle bütünleşen şairin şiirlerinde Sadabad’, Göksu Deresini ve oradaki eğlenceleri görmek mümkündür:

Göksu bir nâ-hoş havâ şimdi Çubuklu pek zihâm
Sevdiğim tenhâca çekdirsek mi Sa'd-âbâda dek
…
Ey şûh Nedîmâ ile bir seyrin işitdik
Tenhâca varup Göksuya 'işret var içinde
…
Çubuklu Göksu sair gûşe gûşe müntezihler hep
Zamân-ı devletinde oldu her biri cihan-pîrâ

…

Çekdirüp pek seheri doğruca Sa'd-âbâda
Tutayım zinde iken cennet-i a'lâda makam

Varayım hâk-i tarab-nâkine yüzler süreyim
Bir gün olsun alayım bari felekden bir kâm

Havzdan kevser-i pâkîzeyi nûş eyleyeyim
Kasrdan bûy-ı cinânı edeyim istişmâm

Iyd ola fasl-ı bahar ola da Sa'd-âbâdın
Zevkini eylemeyim sıhhat olur bana haram

Lale Devri Bitti, Nedim Öldü
Dedesi linçle öldürülmüştür. Hassas bir aile ortamında büyüyen Nedim’in karakterinde sürekli bir korku kalmıştır. Ölümüyle ilgili rivayetlerden birinde şairin illet-i vehimeden kurtulmak için içki ve afyon kullandığı bu yüzden titreme hastalığından öldüğüdür. Diğer rivayet ise Patrona Halil İsyanı sırasında korkudan çıktığı damdan düşerek öldüğüdür. Kesin olan 1730’da 49 yaşındayken öldüğüdür. Sekban Ali Paşa Medresesi müderrisiyken öldüğü bilinen Nedim’in kabri Üsküdar Karacaahmet Mezarlığı Miskinler Tekkesi bölümündedir.



Nedim’in Eserleri

Divan: Türk Tarih Kütüphanesi arşivindeki 1736 tarihinde istinsah edilmiş en eski nüshasının yanında farklı yerlerde 45 civarında nüshası vardır. Muhsin Macit divanın bütün nüshalarından tenkitli bir doktora metni ortaya çıkarmıştır. Eserde 166 gazel,  44 kaside, 80 sekiz kıta, 33 murabba, 23 müfred ve matla, 11 rubai,  3 mesnevi, 2 müstezad, 2 koşma, 2 mütekerrir müseddes, 5 tahmis, birer tane tardiye, muhammes, terkib-i bend, terci-i bend bulunur. Ayrıca 5 Arapça 39 Farsça şiir Divan’da yer alır.


Sahâifü’l-ahbâr: Lale Devri’nde kurulan tercüme heyetinde bulunan Nedim, Derviş Ahmed Efendi’nin Camiu’d-Düvel adlı Arapça eserin Türkçeye aktarılmasında bulunmuştur. Eser İbrahim Paşa’ya sunulmuştur.

Aynî Tarihi: Eser, Nedim’in de içinde bulunduğu komisyon tarafından çevrilmiştir. Eserin orijinali Bedreddin el-Aynî’nin ʿİkdü’l-cümân’ı dır ve İslam tarihini anlatır.


Şehid Ali Paşa’ya yazılan bir mülemma dilekçe, İzzet Ali Paşa’nın şaka yollu cevabına verilen mensur cevap, Safai Tezkiresi’ne takriz ve Münşeat-ı Aziziye’de kime yazıldığı belli olmayan bir mektup da Nedim’e aittir.

Nedim'in İstanbul Kasidesi


Baki'nin Hayatı, Sanatı ve Eserleri

Sultanu’ş-Şuara Baki’nin Hayatı, Sanatı ve Eserleri 
(Bâkî (باقي) (d. 1526-27?-ö. 1008/1600))

Çocukluğu, Eğitimi ve Arkadaşları
1526/7’de İstanbul’da doğan Bâkî mahlaslı Mahmud Abdülbaki’nin babası Fatih Camii müezzini Mehmed Efendi’dir. Fakir bir ailenin çocuğu olan Baki, gençliğinin ilk yıllarında bir görüşe göre saraç (At takımları, eyer ve koşum yapan veya satan kimse) çırağı diğer bir görüşe göre serraclık (cami kandillerinin yakılması ve bakımı) yapmıştır. Sonrasında medresede Karamanizade Mehmed Efendi’den ders alan Baki’nin okul arkadaşları Nevi, Üsküplü Valihi, Edirneli Mecdi, Hoca Sadeddin, Karamanlı Muhyiddin olmuştur. İlim öğrenmenin yanında Zati gibi şairlere nazireler yazan Baki, nokta ve çizgilere bakarak Beyazıt Camii’nde remilcilik/falcılık yapan Zati’nin sanat muhitine sık sık uğramıştır.

Baki’nin Kasideleri ve Kariyeri Başlıyor
Hocası Karamanizade Mehmed Efendi için yazdığı “sünbül” kasidesiyle kendini edebiyat dünyasına kabul ettiren Baki, 1552’de Süleymaniye Medresesi’nde ders veren Kadızade Şemseddin Ahmed Efendi’den ders aldı. 1555’te Nahcıvan seferinden dönen Kanuni Sultan Süleyman’a takdim ettiği kasideden sonra bina eminliği yapan Baki, 1556’da Halep’e kadı olan hocasıyla gitti ve kadı naipliği (vekilliği) yaptı. Burada hocasına “raiyye”, Halep Beylerbeyi Kubad Paşa’ya “hilal” kasidesini sunan Baki, Mecmau’l Havas tezkiresi yazarı ve Şah Abbas’ın kütüphanecisi Sadıki-ı Kitapdar’la yakınlık kurdu.

1560’ta hocası Halep kadılığından istifa edince o da hocasıyla İstanbul’a döndü. Konya’da Şeyhülislam Ebussuud’un Şam’a kadı  olan oğlu Mehmed Çelebi’ye “nuniyye” kasidesini sunan Baki, ondan aldığı mektup ve Ebussuud’a sunduğu “lamiyye” kasidesiyle saray çevresine yaklaştı. Sonrasında Sadrazam Rüstem Paşa’ya, Filibeli Şeyh Mahmud’a (Baba Efendi) ve Rüstem Paşa’nın ölümüyle yerine geçen Semiz Ali Paşa’ya kasideler sundu. 1561’de danişmend (kadı yardımcısı/kıdemli medrese öğrencisi), iki sene sonra mülazım (müderrislik öncesi stajyerlik) ve 1564’te 25 akçeyle müderris oldu.

Şeyülislamlığa Giden Yol: Kazaskerlik
Rumeli kazaskeri Hamid Efendi bu atamayı usulen reddederken padişahın fermanıyla Silivri Piri Mehmed Paşa Medresesine 30 akçeyle atamayı kabul etmek zorunda kaldı. Baki, hemen birkaç ay sonra Murad Paşa Medresesi’ne nakledilince burada Kanuni’ni şiirlerine nazireler yazdı ve ona kasideler sundu. Kanuni de ona Keşşaf, Hidaye ve Ekmel kitaplarının birer nüshasını hediye etti. Baki’nin maddi-manevi zenginleştiği bu yıllarda 1566’da önce babasını hacda, hamisi Kanuni’yi Zigetvar’da (Sigetvar) kaybetti.

Kanuni’nin Ölümü: Baki’nin Yükselişi Başlıyor
Kanuni’nin ölümü üzerine meşhur mersiyesini yazan (Kanuni Mersiyesi) Baki, mersiyenin son bölümüyle 2. Selim’den (1566) cülusiye (yeni tahta çıkan padişahın dağıttığı bahşiş/ler) aldı. Baki caizeyi (armağan, bahşiş, hediye) yetersiz bulurken Murad Paşa müderrisliğini de kaybetti. 1569’da Mahmud Paşa, 1571’de Eyüp Medresesi müderrisliklerine kadar saraydan uzak kalan (mazuliyet) Baki, münşeat sahibi Feridun Bey aracılığıyla Sokullu Mehmed Paşa’nin himayesine girdi. Padişahın gazelerini tahmis ve tanzi eden ve ona kasideler sunan Baki bunun karşılığın 1573 Sahn (Saray) ve 1575 Süleymaniye (3. Murad dönemi) müderrisliğiyle aldı. Baki’nin 2. Selim yerine oğlu 3. Murad’ı tercih ettiğini ima eden bir gazelle 3. Murad’ın hışmına uğramasında şairi dostları kurtardı. Şiirin Nami’ye ait olduğu beyanıyla dostları şairi kurtarırken, kayıtlar şiirin Baki’ye ait olduğunu ortaya koymuştur. Baki, 1571 Edirne Selimiye, 1579 Mekke kadılığı (1000 altın terakkiyle-önceki görevindeki başarısından ötürü verilen para), 1584 ve 1586 İstanbul kadılığı (1585 azil) ve 1586-1588 yılları arası ve 1591’de yeniden Anadolu Kazaskeri oldu. Mekke’de tercüme ettiği “El-İʿlâm fî ahvâli beledi’llâhi’l-harâm” adlı eseri padişaha takdim eden ve “Muradi” mahlasıyla şiirler yazan padişahın şiirlerine nazire yazan Baki bu yıllarda zaman zaman aziller yaşasa da çoğu zaman saraya yakın yaşadı.

Şeyhülislamlık Yolunda
Bazı kadıların şikayetleri ve Şeyhülislam Bostanzade Mehmed Efendi’nin Baki aleyhine küfür ve rüşvet iddiaları karşısında padişahın hocası Sadeddin Efendi’ye başvuran Baki, Bostanzade’nin yerine geçmek istediyse de 1592’de  Rumeli Kazaskeri olabildi ve buradan emekli edildi. Çok istediği şeyhülislamlığa ulaşamayan Baki, 3. Mehmed’in 1594’te tahta geçişiyle padişaha sunduğu kasidelerle tekrar Rumeli Kazaskeri oldu ama Şeyhülislam Bostanzade’nin müdahalesiyle 1595’te tekrar görevden alındı. Sadrazam Hadım Hasan Paşa’nın vezirazam oluşuna kadar üç yıl kaside sunup görev bekleyen Baki, 1598’de üçüncü kez Rumeli Kazaskeri oldu. Şeyhülislamlığı da mektep arkadaşı ve padişahın hocası Hoca Sadeddin Efendi’ye kaptıran Baki, hamisi Hadım Hasan Paşa’nın idamıyla ümitsizliğe düştü ve aynı yıl istifa etti. Bir yıl sonra ölen Sadeddin Efendi yerine Sunullah Efendi’nin tayiniyle tamamen yıkılan Baki, 1600’de öldü. Cenazesini Sunullah Efendi Fatih Camii’nde kıldırdı ve naaşı Edirnekapı’da mezara verildi.

Baki’nin Şöhreti: Sultanu’ş-Şuara
Yaşadığı dönemde zorluklar yaşasa da hep el üstünde tutulan Baki, şairlikte ve devlet makamlarında şöhreti yakalamış bir insandır. Devlette “şeyhülislam” olamayan Baki, şiirde “sultanu’ş-şuara” unvanıyla anılmıştır. Türkçeyi aruza uydurmak için imale ve zihafı (hece uzatma ve kısaltma) asgariye indirip şiirde söyleyişi zirveye taşıyan şair, hızlı yükselişinin etkisiyle çağdaşlarının hicivlerine konu olmuştur. Kasideleriyle şöhret bulmuş ancak gazelleri bir o kadar başarılı bir şair olan Baki, aşk-içki-eğlence-zevk meclislerinin tercümanı olmuştur. Tevhid, münacaat, na’t gibi dini-tasavvufi temalı şiirlere Divan’ında yer vermeyen Baki; İstanbul’u, doğayı, devrinin zenginliğini, yaşadığı cemiyetin canlılığını büyük bir başarıyla yansıtmıştır. Sohbeti hoş, nüktedan, şen-şakrak, dürüst ve iyiliksever olarak bilinen şairin Şeyhi mahlaslı Şeyh Mehmed (ö.1630) ve Faizi mahlaslı Abdurrahman (ö.1666) adlı müderris ve kadı olan iki evladı vardır. Eğlenceye de düşkün olduğu bilinen Baki’nin Fatih Yeni Nişancıpaşa’da mescidi ve mahallesi vardır.




Baki’nin Eserleri


Divan: Kanuni’nin isteğiyle tertip edilmiştir. Şiir yazdıkça esere ilave eden Baki’nin bu eserinin çok sayıda nüshası mevcuttur.
Fezâilü’l-cihâd: Eser, Muhyiddin Ahmed b. İbrâhim’in Meşâriʿu’l-eşvâk ilâ mesâriʿi’l-ʿuşşâk adlı Arapça eserin tercümesidir. 1567 Sokullu Mehmet Paşa’nın emriyle yazılan eser cihadın faziletlerini anlatır.
Meâlimü’l-yakın fî sîreti seyyidi’l-mürselîn: Bir siyer kitabı olan eser, Şehâbeddin Ahmed b. Hatîb el-Kastallânî’nin el-Mevâhibü’l-ledünniyye bi’l-minahi’l-Muhammediyye adlı siyerinin tercümesidir. Şair eseri Sokullu’nun isteğiyle çevirmiştir.
Fezâil-i Mekke: Sokullu Mehmed Paşa’nın emriyle çevrilen bir başka kitaptır. 16. Asır Arap müellifi Kutbüddin Muhammed b. Ahmed el-Mekkî’nin el-İʿlâm fî ahvâli beledi’llâhi’l-harâm adlı eserinden tercüme eden Baki, Mekke’de kaldığı yıllarda eseri çevirmiştir. Mekke’nin tarihi, faziletleri, Osmanlı sultanlarının Kutsal Topraklardaki hayratlarından bahseden eser, güzel bir Türkçeyle kaleme alınmıştır.

(Kaynak: İslam Ansiklopedisi-Mehmet Çavuşoğlu)

Fuzuli'nin Hayatı, Sanatı ve Eserleri






Fuzûlî’nin Hayatı, Sanatı ve Eserleri (d.1483 - ö. 963/1556)


Doğumu ve ailesi
Babasının adı Süleyman olan Fuzuli’nin asıl adı Mehmed’tir. Fuzuli-i Bağdadi denmesinden hareketle Bağdatlı olduğu yazılsa da Hille, Kerbela ve Necefli olduğunu düşünenler vardır. Doğum tarihi 1483 olması yüksek ihtimal olan Fuzuli’nin Akkoyunlu Türkmenlerinin Bayat boyundandır.

Mahlası
Şair kendine mahlas seçerken bütün mahlasların farklı şairler tarafından kullanıldığını görmüş ve kimsenin kullanmayacağını düşünerek kendine “gereksiz şeyler söyleyen, lüzumsuz, her şeye burnunu sokan” gibi anlamlara gelen “Fuzuli” mahlasını seçmiştir. “Fuzuli” kelimesinin ikinci anlamı ise “faziletli, erdemli, üstün, yüce” gibi anlamları vardır. Şair mahlas alırken bile aslında şairliğini konuşturmuştur denebilir. Farsça divanın önsüzünde mahlasıyla ilgili şöyle demiştir:
“Şiire başlarken günlerce bir mahlas almak yolunda düşündüm. Seçtiğim mahlasa bir müddet sonra bir ortak çıktığı için bir başka mahlas alıyordum. Nihayet benden önce gelen şairlerin ibareleri değil mahlasları kapıştıklarını anladım. Karışıklığı ortadan kaldırmak üzere Fuzûlî mahlasını seçtim. Bu adı kimsenin sevmeyeceğini ve bu sebeple almayacağını tahmin ettiğim için adaşlık endişesinden kurtuldum. Ayrıca ben, Allah’ın inayetiyle bütün ilim ve fenleri nefsinde toplamış bir insan olarak geçiniyordum. Mahlasım bu amacı da içine alır.”

Fuzuli’nin Eğitimi ve Şiire Bakışı
Arapça ve Farsça’yı o dillerde şiir başarılı şiirler yazacak kadar iyi bilen Fuzuli, Âzerî şair Habibi’den etkilendiği düşünülmektedir. Tefsir, hadis gibi dini ilimlere de hâkim olan Fuzuli, gençliğinde içindeki sanat arzusunu bastırıp ilimle uğraştığını kendisi ifade eder. Fuzuli şiirin ilim/bilim temeli olmadan yazılmayacağını ifade etmiş ve bunun temelsiz duvar yapmaya benzeyeceğini Türkçe divanında belirtmiştir: “İlimsiz şiir esası yok dîvar olur ve esassız dîvar gāyette bî-i‘tibâr olur.”

Fuzuli’nin Padişah, Paşa ve Valilerle İlişkileri
1508’de Şah İsmail Bağdat’ı aldığında gözde ve genç bir şair olan Fuzuli, 1534’te Kanuni Sultan Süleyman’ın Bağdat alışını şöyle ifade etmiştir ve tarih düşürmüştür: “Geldi burc-ı evliyâya pâdişâh-ı nâmdâr” Bu arada Kanuni’ye beş kaside takdim eden Fuzuli’ye evkaftan (vakıf geliri) günlüğü 9 akçeden maaş bağlanmıştır. Ancak Fuzuli bu akçeleri alamayınca meşhur Şikâyetname’yi yazmıştır. Fuzuli; Musul Mirlivâsı Ahmed Bey, Ayas Paşa, Kadı Alâeddin ve Şehzade Bayezid gibi isimlere de Şikâyetname benzeri mektuplar göndermiştir. Şair ayrıca, Sadrazam Makbul İbrâhim Paşa, Kazasker Abdülkadir Çelebi, Nişancı Celâlzâde Mustafa Çelebi, Bağdat Valisi Üveys Paşa, Ca‘fer Paşa, Ayas Paşa Mehmed Paşa’ya gibi şahsiyetlere kaside sunarak kendine hami aramıştır. Devletin üst makamlarıyla iyi ilişkiler içinde olduğu eserlerinden anlaşılan Fuzuli’nin en büyük şikâyeti yeterince takdir görememesi, değerinin anlaşılmamasıdır.

Fuzuli’nin Coğrafyası
Hayali Bey ve Taşlıcalı Yahya tanışıp dost olan Fuzuli, çok arzulamasına rağmen Irak dışına çıkamamıştır. Bağdat’ta 1556 yılında veba salgınında hayatını kaybeden Fuzuli’nin ölümüne şöyle tarih düşürülmüştür: “Geçti Fuzûlî”

Fuzuli’nin İnancı, Mezhebi
Fuzuli’nin eserleri ve onunla ilgili kısıtlı bilgilere dayanarak Şii veya Sünni olduğuna dair tartışmalar olsa da, onun inancıyla ilgili kesin bilgilere ulaşmak pek mümkün olmamıştır. Yine onun eserlerinden tasavvufa olan eğilimini görmek mümkün olsa da,  herhangi bir tarikata mensup olup olmadığıyla ilgili bir kayıt yoktur. Sadece memleketlisi bir başka şair Ahdi’nin onun tarikata bağlı olduğunu söylemiş ama bu mensubiyet ne olduğunu yazmamıştır.

Fuzuli Nasıl Bir Şairdir?: Fuzuli’nin Etkilendiği Şairler ve Fuzuli’yi Etkileyen Şairler
Sıhhat u Maraz güzellik, aşk, ruh beden gibi konuları; Rind ü Zahid’de tasavvuf, dünya, hayatı, Leyla ile Mecnun’da tasavvufi yolculuğu işlemiştir. Yalnız, karamsar, mustarip,  coşkun, sade, duyarlı, kudretli bir şair olan Fuzuli aşk, ölüm, zaman gibi konuları çok lirik ve sanatlı ifade etmiştir. Kendisi de bir Türk şair olan İran şairi Saib-i Tebrizi’nin Fuzuli’yi başucu yapması, aslında onun tesir, şöhret, nüfuzunun yüzyıllar sonrasına nasıl uzandığını göstermesi açısından ilginçtir. Nitekim onun şiirlerine onlarca şair nazire yazmıştır. Şairin “Beni candan usandırdı cefâdan yâr usanmaz mı” güftesi on, “Öyle sermestim ki idrâk etmezem dünyâ nedir” mısraı ile başlayan şiiri sekiz kez bestelenmiştir.  En çok Hüseyin Sadettin Arel, daha sonra Bekir Sıtkı Sezgin ve Cinuçen Tanrıkorur gibi bestekârlar Fuzuli’nin 100’den fazla eserini bestelemiştir.
Hâfız, Attâr, Molla Câmî, Nizâmî, Hâtifî ve Selmân-ı Sâvecî gibi şairlerin Fuzuli üzerinde tesiri olduğu iddiları bulunmaktadır. Ancak Fuzûlî ve şair Hâfız’ın karşılaştırıldığı bir çalışmaya göre bu etkiler çok azdır ve Fuzuli büyük şairlik kudretini bu etkilerde bile net biçimde şiirlerine yansıtmıştır.

Fuzuli, Türkçe ve Azeri Türkçesi
Fuzuli’yi “Türk-Azeri şair” tanımlamak doğrudur. Dilinde Azeri dilinden etkileri görmek mümkündür: Meni candan usandırdı  cefâdan yâr usanmaz mı / Felekler yandı âhumdan murâdum şem'i yanmaz mı

Fuzuli’nin Sanatı ve Edebiyattaki Başarısı
Fuzuli, Türkçe konusunda ustadır. Şiirinde ve nesrinde Fuzuli kusursuz bir dili yakalamıştır. Manzum ve mensur eserlerinde estetik zirveyi yakalayan Fuzuli, aruzu Türkçeye uyarlamada başarılı bir şair olmuştur. Şiirleri için kolay söylenmiş gibi görünen (sehl-i mümteni) denilebilir ancak birkaç bağlama uygun anlam katmanlarını onun şiirinde görmek mümkündür. Kaside, terci-i bent, kıta gibi nazım şekillerinde başarılı eserler verse de Fuzuli özellikle gazelleri, Leyla ile Mecnun mesnevisi, Su Kasidesiyle ön plana çıkmıştır.


Fuzuli’nin Eserleri

Türkçe Eserleri
Divan: Mensur mukaddime, 2 tevhid, 9 nat, 27 kaside, 302 gazel, çeşitli musammat, kıta ve rubailerden oluşan manzum eserde, Fuzuli’nin en çok bilinen “sabâ”, “su”, “gül” ve “hançer” redifli kasideleri yer alır.
Leylâ vü Mecnûn: Türk, İran ve Arap edebiyatlarında Fuzûlî bu eserle şöhret buldu. Leyla ile Mecnun’un aşkları ve mezarda kavuşmalarının anlatıldığı bu mesnevi, beşeri aşktan ilahi aşka kavuşmanın hikayesi olarak da görülür.
Beng ü Bâde: Afyon ve şarabın mukayese edilip şarabın/içkinin üstünlüğü anlatılan mesnevidir. 440 beyitlik eser, ah İsmail’e ithaf edilmiştir.
Hadîs-i Erbaîn Tercümesi: Molla Câmî ve Ali Şir Nevai’nin Hadis-i Erbain’i esas alınarak hadisler kıtalar halinde çevrilmiştir.
Sohbetü’l-esmâr: Bir bağda meyvelerin konuşmalarının anlatıldığı 200 beyitlik Fuzuli’ye ait olduğu kesinleşmemiş bir mesnevidir.
Hadîkatü’s-suadâ: Hüseyin Vaiz-i Kaşifi’nin Ravzatü’ş-Şüheda adlı eseri dikkate alınarak hazırlanan Hz. Hüseyin’in Kerbela şehadetini anlatan mensur bir eserdir.
Mektuplar: Mektuplar; Nişancı Celâlzâde Mustafa Çelebi, Musul Mirlivâsı Ahmed Bey, Bağdat Valisi Ayas Paşa, Kadı Alâeddin ve Kanûnî Sultan Süleyman’ın şehzadelerinden Bayezid’e gönderilmiştir. Mektupların en meşhuru Nişancı Celâlzâde Mustafa Çelebi’ye gönderilenidir ve edebiyatta “Şikâyetnâme” olarak bilinir.

Farsça Eserleri
Dîvân: Üç münâcât, bir na‘t, kırk altı kaside, 410 gazelle bir terkibibend, iki musammat, kırk altı kıta ve 106 rubâî ihtiva eden Farsça divan hacim itibariyle Türkçe divandan daha büyüktür.
Heft-câm: 327 beyitlik Sakiname, mesnevi nazım şekliyle yazılmıştır. Eserde, yedi müzik aletinin (ney, def, çeng, ud, tambur, kanun, mutrip) tartışması vardır.
Enîsü’l-kalb: Hakani-i Şirvani’nin Bahrü’l-Ebrar naziresi olan bu kaside, 134 beyittir. 17. Yüzyılda Nefi bu eseri Enisü’l-Uşşak’la tanzir etmiştir.
Risâle-i Muʿammeyât: Muamma hakkında bilgi ve 190 Farsça muammadan oluşan eserde 40 tane Türkçe muamma vardır.
Rind ü Zâhid: Zahid baba (şairin düşüncesi) ve rind oğlu (şairin gönlü) arasındaki tartışmanın anlatıldığı mensur bir eserdir.
Hüsn ü ʿAşk/Sıhhat ü Maraz/Ruhname: Ruh ve beden ilişkisinin anlatıldığı tasavvufi bu mesnevinin konusu dervişin seyr ü sülukta fenafillâha erişebilmesi için yapması gerekenler anlatılır.

Arapça Eserleri
Dîvân: Hazreti-i Muhammed ve Hazret-i Ali’nin anlatıldığı 11 kasideden meydana gelen 470 beyitlik bu eksik eser tam bir divan özelliği göstermez.
Matalu’l-iʿtikad: İnsan kâinatın başlangıç ve son sırlarını öğrenerek Allah’a ulaşabileceğini ifade mensur eserde Allah’ın zat, sıfat, fiilleri ve güzellik-çirkinlik, hayır-şer anlatılır.

(Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi)



Âşık Ruhsatî Koşmasında İsim ve Sıfat Tamlamaları Tahlili

Sıfat Tamlaması deli gönül Tamlayan: deli (Niteleme Sıfatı) Tamlanan: gönül (İsim) ...