Osmanlı Devleti etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
Osmanlı Devleti etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

Osmanlı Saray Görevlileri: İçoğlanlar / Gılmanlar









Osmanlı Saray Görevlileri: İçoğlanlar / Gılmanlar





Kaynaklara göre, Osmanlı Devleti’nde 15. asır ortalarından 19. asır başlarına kadar Enderun-Saray’da görev yapan kişilere içoğlan denmiştir.
Enderun iç, dahil, içyüz, gönül, saray teşkilatı, içerisi, harem dairesi demektir. Zıt anlamlısı dışarı, harici, dış, fazla anlamlarındaki birundur. Mesela Osmanlı hazinesi Enderun ve Birun olarak ayrılmıştır. Enderun padişaha ait hazineyi temsil eder. Saray dışındaki hazine Birun’dur.
İşte enderun denildiğinde saray kastedilmektedir. İçoğlanlar bir saray görevlisidir. Hristiyan çocukların devşirilmesi saraya alınan iç oğlanlara sarayda eğitim verilmiştir.





Osmanlı’da Topkapı, Galata, İbrahim Paşa ve Edirne saraylarında yetiştirildiği bilinen içoğlanların sadakati önemliydi. Sarayda devletin önemli işlerini yürüten bu görevlilerin içoğlanlarının en iyilerinden olmasına özen gösteriliyordu. Sır tutmak, tıpkı herhangi bir devletin teşrifat veya güvenlik görevlisi gibi düzgün bir fiziğe sahip olmak, dürüst olmak ve sadık olmak içoğlan seçiminde önemliydi. İlm-i Simya ve İlm-i Kıyafet seçimde kullanılıyordu. Ehliyet, liyakat ve sadakati iyi olanlar içoğlanlıkta kariyer basamaklarını hızlı tırmanıyordu. Eğitim uzun sürerdi ve binlerce kişiden ancak çok azı içoğlan olarak kabul edilirdi.





Kendisi de bir içoğlanı olan ve 17. Yüzyılda yaşamış Bosnalı Mehmed Halife Tarih-i Gılmani’de içoğlanların edebi ve ahlaki eğitimler aldığını, devlet terbiyesini bildiklerini söyler. Türkçe, Arapça, Farsça; ok atma, güreş, kılıç kullanma; hüsn-i hat; müzik ve dini eğitim aldıkları bilinmektedir.  
Enderun/İç bölümde Arz Odası, Büyük Oda, Küçük Oda, Hazine-i Hassa, Has Oda, Doğancılar Odası, Kiler Odası, Seferli Oda bulunurdu. Birun/Dış bölümde Kubbealtı (Kubbenişin), Altıbölük Halkı, Cebeciler ve Topçular, Müteferrikalar, Mehterhane, Saray Hastanesi, Saray Mutfağı bulunurdu. Padişah bu kadar kalabalık bir yapıyı yakın arkadaşı musahib ve sağır, dilsiz, cüceler vasıtasıyla idare etmiştir.



Seferli içoğlanı Mehmed Halife, Hz. Peygamber’in Hırka-i Şerif’in bulunduğu Has Oda’nın bir içoğlanın gelebileceği en güzel makam olduğunu vurgular. Giydikleri kıyafete göreve isim alan saray görevlilerinin bir kısmına, kaftan giydikleri için “kaftanlı”, dolamaçlı bir kıyafet giyenlerede de “dolamaçlı, dolamah” denmiştir. Hazine sorumluları için Hazine Odası, sarayın şerbet ve meyveleriyle ilgilenenlerin bulunduğu Kiler Odası, padişahın libas/elbiseleriyle ilgilenlerin bulunduğu Seferli Oda, doğan kuşu ve avla ilgilenen Bazyan/Doğancılar Odası’nı eklemek gerekir.



Has Oda’da ayrıca padişahın kılıcını taşıyan ve güvenlikten sorumlu silahdar/ tüfekçibaşı; padişahın kaftan, kürk ve yağmurluğundan sorumlu, padişah namaza giderken halka para saçan çuhadar/kürkçübaşı/kaftancı; padişahın ayakkabıları, atının üzengesiyle ilgilenen rikabdar; padişahın sarık ve giysilerini temizleyen tülbend ağası ve yardımcısı mihtah (anahtar) ağası bulunurdu. Padişah abdest alırken ibrikle hazır bekleyen ibriktar/güğümcübaşı, su veya şerbeti padişah için hazır eden küpdar da sarayda görev yapmıştır. Diğer bazı içoğlanlar: berberbaşı, peşkir oğlanı, içki sunan saki, sofracı, köpek bakıcısı mastıcı, papağan terbiyecisi duducıbaşı, tırnakçı, kahveci, kürdancı/hilalci, çantacı, sorguççu, kampiyeci. Bazı görevler zaman zaman kaldırılmış veya bazı görevlerin yenileri konmuştur.
İçoğlanların, sarayda eğlence düzenledikleri, atlas, diba, serenk, şib kaftanlar giydikleri, çeşitli kumaşlardan takke/takye, kuşak, terlik kullandıkları, çeşitli buhur, anber ve kokular kullandıkları bilinmektedir.


Müsteşrikler veya Avrupalı ilim adamları ve sanatçıların zaman zaman bu sistemi eleştirdikleri veya bu kurumları eşcinsellikle ilişkilendirdikleri görülmektedir. Her büyük devlette olumlu-olumsuz bir davranışa rastlanabileceği muhakkaktır. Ancak Beyaz Saray’da birilerinin içki içmesi tüm Beyaz Saray’ı sarhoş yapmayacağı muhakkaktır. Bir başka gerçek de, içoğlanların bir kul, köle oluşudur. Kul durumunda olan da çeşitli vesilelerle Osmanlı tarafından devşirilenlerdir.


İçoğlanla eş anlamda kullanılan gılman kelimesi temelde Cennet’te vadedilen erkek köledir. Huri kelimesiyle kullanılır. Mesela Hüsrev ü Şirin’de Firaki Abdurrahman Çelebi kelimenin “erkek köle, Cennet’e hizmet gören delikanlılar” anlamını kullanır:
Gehi hur ile işret kılurdı (hur=huri)
Gehi gılman ile sohbet kılardı
Şiirde gılman kelimesi daha çok huri, Cennet kelimeleriyle yan yana kullanılmıştır. Mesela Çakeri sevgilisinin huriye benzediğini düşünmektedir:
Niderler Cennet ü gılmanı sensiz
Ki anda sana benzer huri çoktur
Özetle bugün devlet idaresinde güvenlik, teşrifat ve tefrişat, mutfak, hediye, giyim gibi işleri Osmanlı sarayında devşirilen içoğlan tarafından yürütülmüş, içoğlan bu görevlere gelmeden belli eğitim ve aşamalardan geçmiştir. Padişahın en yakınında iç ve dış bütün sırları bilen insanlar olarak içoğlanlarda aranan en önemli vasıf sadakate olmuştur.


Osmanlı döneminde içki, şarap içilir miydi?

Osmanlı Devleti üç kıtaya yayılan geniş topraklarıyla her milletten, her dinden, her ırktan, her kültürden insanın ortak yaşadığı bir ülkeydi. Haliyle bu kadar geniş bir coğrafya ve kültürel zenginlik içerisinde Osmanlı Devleti'nde içki, şarap içilirdi veya içki, şarap içilmezdi gibi bir keskin bir hükme varmanın kimseye faydası yoktur. Her büyük devlette olduğu gibi Osmanlı Devleti'nde de padişahtan, sadrazamdan, askerden, yeniçeriden kula, köydeki çiftçiden edebi, siyasi, mimari birçok dehaya kadar her renk ve meşrebe uygun bir hayat mevcuttu.
Divan şiiri incelendiğinde 13. yüzyıldan 20. yüzyıla kadar şiirin yapı taşlarından birinin şarap olduğu görülecektir. Her ne kadar Tasavvufi anlamda aşkınlık halini ifade etmek için şaraptan faydalanıldı şeklinde yorumlanabilecek şiirler olsa da dünyevi anlamıyla da şarabın anlatıldığı, mest ü mahmur işret meclislerinin anlatıldığı şiirler, bu şiirlerin şairleri vakıadır.
(Divan şairleri içki içer miydi?)
(Divan şairlerinin içki meclisleri için tıklayınız.)
İçeriden bu şekilde içkiyle, şarapla ilgili bilgilere ulaşılabilmek mümkündür. Bir yabancının gözünden Türklerin, İstanbul ahalisinin şarapla imtihanı için şu satırları takip etmek gerekir:
Her zaman içtikleri şey sudur. Şarap içenlerin sayısı da çoktur, her ne kadar şarap onlara Kur'an tarafından yasaklanmış ise de, bazı kimseler bunun sadece bir fikir ve nasihat olduğunu ve kesin bir hüküm olmadığını söylerler. Bununla beraber alenen içmezler ancak yeniçeriler ve diğer bazı kimseler bir şeyden korkmayarak içerler. İçmeğe başlayınca da çok içerler ve eğer başlarına bir bela gelmeyecekse uyuyuncaya kadar içmeğe devam ederler; yeter ki içmeğe bırakılsınlar. Bir kadeh içmekle, on kadeh içmek arasında bir fark olmadığı söyleniyor. İçkiye su katmazlar ve içkiye su katarak içen Hıristiyanlar ile alay ederler. İçkiye su katma işi onlara tamamen gülünç gelir. İstanbul'un çevresinde ve adalarda bol miktarda iyi şarap bulunur.

Thevenot, J. (1978). 1655-1656'da Türkiye. (N. Yıldız, Çev.) İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser, s. 89,90.

 

Osmanlı Padişahları, Tahta Geçişleri, Tahttan İnişleri ve Taht Süreleri


Osmanlı Devleti kurulduğu belirtilen 1299'dan fiilen yıkıldığı 1922'e kadar tüm padişahların isimleri, tahta geçişler ve tahttan iniş tarihleri, tahtta kalış süreleri zaman çizelgesi şeklinde:



Padişah İsmi
Tahta Geçişi
Tahttan Ayrılışı
Tahtta Kaldığı Süre
Osman Gazi (1)
1299
1326
28 yıl
Orhan Gazi (1)
1326
1359
34 yıl
Murad Hüdavendigar (1)
1359
1389
31 yıl
Yıldırım Bayezid (1)
1389
1402
14 yıl
Sultan Mehmed (1)
1403
1421
19 yıl
Sultan Murad (2)
1421
1451
31 yıl
Fatih Sultan Mehmed (2)
1451
1481
31 yıl
Sultan Bayezid (2)
1481
1512
32 yıl
Yavuz Sultan Selim (1)
1512
1520
9 yıl
Kanuni Sultan Süleyman (1)
1520
1566
47 yıl
Sultan Sarı Selim (2)
1566
1574
9 yıl
Sultan Murad (3)
1574
1595
22 yıl
Sultan Mehmed (3)
1595
1603
9 yıl
Sultan Ahmed (1)
1603
1617
15 yıl
Sultan Osman (2)
1618
1622
5 yıl
Sultan Mustafa (1) (İki defa)
1617-1618
1622-1623
3 yıl
Sultan Murad (4)
1623
1640
18 yıl
Sultan İbrahim (1)
1640
1648
9 yıl
Sultan Mehmed (4)
1648
1687
40 yıl
Sultan Süleyman (2)
1687
1691
5 yıl
Sultan Ahmed (2)
1691
1695
5 yıl
Sultan Mustafa (2)
1695
1703
9 yıl
Sultan Ahmed (3)
1703
1730
28 yıl
Sultan Mahmud (1)
1730
1754
25 yıl
Sultan Osman (3)
1754
1757
4 yıl
Sultan Mustafa (3)
1757
1774
18 yıl
Sultan Abdülhamit (1)
1774
1789
16 yıl
Sultan Selim (3)
1789
1807
19 yıl
Sultan Mustafa (4)
1807
1808
2 yıl
Sultan Mahmud (2)
1808
1839
32 yıl
Sultan Abdülmecid (1)
1839
1861
23 yıl
Sultan Abdülaziz (1)
1861
1876
16 yıl
Sultan Murad (5)
1876
1876
1 yıl
Sultan Abdülhamid (2)
1876
1909
34 yıl
Sultan Mehmed Reşad (5)
1909
1918
10 yıl
Sultan Mehmed Vahdettin (6)
1918
1922
5 yıl

Âşık Ruhsatî Koşmasında İsim ve Sıfat Tamlamaları Tahlili

Sıfat Tamlaması deli gönül Tamlayan: deli (Niteleme Sıfatı) Tamlanan: gönül (İsim) ...