Aruz Bahirleri ve Aruz Vezinleri

 

Aruz Daireleri

Dâyire-i mü’telife-Daire-i Mu’telife

1) Hezec: Mefa‘îlün Mefa‘îlün Mefa‘îlün Mefa‘îlün (. _ _ _ / . _ _ _/ . _ _ _ /. _ _ _)

2) Recez: Müstef ilün Müstef ilün Müstef ilün Müstef ilün (_ _ . _ / _ _ . _ / _ _ . _ / _ _ . _)

3) Remel: Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün (_ . _  _ / _ . _  _ / _ . _  _ / _ . _  _)

 

Dâyire-yi müttefika-Daire-i Müttefika

1) Vâfîr: Müfâ‘aletün Müfa‘aletün Müfâ‘aletün Müfa‘aletün (. _ . . _ / . _ . . _ / . _ . . _ /. _ . . _)

2) Kâmil: Mütefâ‘ilün Mütefâ‘ilün Mütefâ‘ilün Mütefâ‘ilün (. . _ . _ / . . _ . _ / . . _ . _ / . . _ . _)

 

Dâyire-yi müşebbehe- Daire-i Müşebbehe

1) Mütekârib: Fe‘ûlün Fe'ûlün Fe‘ûlün Fe'ûlün (. _  _ / . _  _ / . _  _ /. _  _ )

2) Mütedârik: Fâ‘ilün Fâ‘ilün Fâ‘ilün Fâ‘ilün (_. _ / _. _ / _. _ / _. _)

 

Dâyire-yi müctelibe-Daire-i Müctelibe

1)Tavîl: Fe‘ûlün Mefâ‘îlün Fe‘ûlün Mefa‘îlün (. _ _ _ / . _  _/ . _ _ _ /.  _ _)

2)Medîd: Fâ‘ilâtün Fa‘ilün Fâilâtün Fa‘ilün (_ . _  _ / _ . _  / _ . _  _ / _ . _ )

3) Basît: Müstefilün Fa‘ilün Müstefilün Fa‘ilün (_ _. _ / _ . _  / _ _. _ / _ . _ )

 

Dâyire-yi muhtelife-Daire-i Muhtelife

1) Münserih: Müfte‘ilün Fâ'ilât Müfte‘ilün Fâ'ilât (_ . . _ / _ . _ /_ . . _ / _ . _)

2) Muzari: Mefâ‘îlü Fa‘ilât Mefa‘îlü Fâ‘ilât (._ _ . / _ .  _ / ._ _ . / _ .  _)

3) Muktedab: Fâ‘ilâtü Müfte‘ilün Fâ‘ilâtü Müfte‘ilün (_._ . / _ . . _ / _._ . / _ . . _)

4) Müctess: Mefâ'ilün Fe‘ilâtün Mefâ'ilün Fe‘ilâtün (._ . _ /. . _ _ / ._ . _ /. . _ _ )

 

Dâyire-yi müseyyfa-Daire-i Müseyfa

1) Seri: Müfte‘ilün Müfte‘ilün Failât (_ _ . _ / _ _ . _ / _ . _ )

2) Garîb: Feilâtün Feilâtün Mefa‘ilün (. . _ _ / . . _ _ / . _ . _ )

3) Karîb (Müsta‘cel): Mefâ‘ilün Mefâ‘ilün Fa'ilât ( . _ . _ / . _ . _ / _ . _)

4) Hafif: Fe‘ilâtün Mefa‘ilün Fe‘ilâtün Mefa‘ilün ( . . _ _ / . _ _ _ / . . _ _ / . _ _ _)

5) Müşâkil (Müteahhir): Fâ‘ilâtü Mefa'îlün Mefa îlün (_. _ . / . _ _ _ / . _ _ _)

Kaynak:

Gelibolulu Mustafa Ali

Bahrü'l Maarif

İsmail Güleç

 

Recez nedir, özellikleri nelerdir?

Recez nedir, özellikleri nelerdir?

Halil bin Ahmed'in aruzdaki sistemine göre müctelibe adlı üçüncü dairenin üç bahirinden hezec, recez ve remel arasında yer alan yedi harfli tefilelerden oluşan recezin kelime anlamı titreme demektir. Develerin ayağa kalkarken titremesine sebep olan recez de illet ve zihaf kurallarına çok defa maruz kalması sebebiyle bu ismi almıştır.

Müzik ve şiirle alakalı bir terim olan recez aynı zamanda Arapların kasid, remel ve recez diye bilinen belirli konulara ayrılmış şiir şeklinin adıdır.

Arap halk şiirinin başlangıcı kabul edilen recezler; çarşı-pazardaki günlük konuşmalar, devecilerin ezgileri, savaş meydanı atışma-sataşma-meydan okumaları, kadınların savaşanları teşvikleri ve savaşanlara serzenişleri, çocuk oyun-şarkı-ninnileri dile getirmek için kullanılmıştır.

Bu halleriyle vezinsiz ve secili olan recezler, Cahiliye döneminde çeşitli ilhamların, irticali konuşmaların ifade şekli olarak kullanılmış ancak çok azı günümüze ulaşmıştır.

En eski nazım biçimi Kasid gibi 7. yüzyıldan itibaren uzun şiirlerin söylenmesinde kullanılan recez kasidelerine urcuze, şairine raciz denmiştir. Ağleb el-İcli (ölümü 642) ilk raciz, Accac (ölümü 715-716) ve oğlu Ru'be (400 beyitlik urcuzesi var.) en meşhur racizler olmuştur.

Abbasiler döneminde didaktik fıkra, tarih, hikaye, belagat, aruz, sarf-nahiv, hadis terimleri, siyer, akaid, fıkıh ve çeşitli bilimsel mevzular recezle anlatılmıştır. Her beyti kendi içinde kafiyeli ve bağımsız olan recezlere müzdevice-çift-müzdevic şiir denmiştir. Bu form aa, bb, cc, çç, dd, ee... şeklinde kafiyelenen mesnevilerin doğuşuna zemin hazırlamışıtr. Recez kafiye şeması şöyle olabilir:

…………………………………….a

…………………………………….a

*

***********************

…………………………………….b

…………………………………….b

*

***********************

…………………………………….c

…………………………………….c

*

***********************

…………………………………….a

…………………………………….a

*

***********************

…………………………………….d

…………………………………….d

*

***********************

…………………………………….a

…………………………………….a

İbnül Hebbariye'nin 2000 beyit, İbn Abdürabbih'in 445 beyitlik, Numan bin Muhammed'in 2375 beyitlik, İbnül Mu'tezz'in 420 beyitlik urcuzesi vardır.

Ayrıca, aslı dört “Müstef’ilün, Müstef’ilün, Müstef’ilün, Müstef’ilün” veya “Müfteilün, Müfteilün, Müfteilün, Müfteilün” oluşan ancak müstef’ilün, mefâilün, fâilün cüzlerinin farklı sıralanışlarına göre on beşe yakın şekli olan aruz bahrinin de adı olan recez, bu bahirle yazılmış şiirler için de kullanılır.