Harfler, sesler, seslere örnekler, Arapça, Farsça, Türkçe (Arap, Fars, Latin) alfabe ve örnek kelimeler

A,a		Az, araba, ayak, arı, karpuz, bina, Bakü, bahadır, alın, kampanya
B,b	ببب	Baba, bayrak, ben, biz, büyük, bozuk, bebek, abla, kabir, sabun, abi
C,c	ججج	Cam, Cuma, cami, ceviz, cenk, cici, Ece, incir, baca, Hacer, böcek
Ç,ç	چچچ	Çam, çim, çöp, çöl, çiçek, çıra, çan, paça, küçük, aşçı, lehçe, reçel
D,d	د	Dal, dil, dudak,doğu, ad, doğru, damar, dün, demir, dede, Adem
E,e		El, erik, enik, emir, kelebek, ev, dev, deva, deve, eldiven, erkek
F,f	ففف	Fatma, fare, fıstık, fincan, forma, fön, fark, futbol, kafa, zafer, efe
G,g	گگگ	Geniş, genç, göz, gül, geyik, gemi, gezi,  Ezgi, Ege, gaye, Sevgi
Ğ,ğ	غغغ	Ağız, ağa, bağ, dağ, yağ, çağ, Ağrı, ağaç, soğan, kâğıt, sağır, kuğu
H,h	خخخ،ححح،ههه ە	Hal, halı, hala, hap, hasta, sahra, Ferruh, saha, pahalı, köhne, ahır
I,ı		Irak, ıslık, ırmak, akıl, ayı, adım, sarı, hanım, kız, kızgın, ağır, Barış
İ,i		İzmir, iğne, ilik, ilgi, iki, ikiz, gemi, kilit, Ali, giriş, kibir, çizgi, kelime
J,j	ژ	Ruj, Japonya, jeton, ambalaj, oje, Jale, jöle, jaguar, Jülide, ajan, bej
K,k	ككك،ققق	Kapı, kalem, kek, keçi, köpek, kuş, koyu, takı, şaka, çok, okul, koku
L,l	للل	Lamba, limit, ilginç, elma, bal, köle, ölüm, Leman, limon, elli, sel
M,m	ممم	Mum, mantar, ekmek, mor, mal, Mecnun, makarna, merdiven, mis
N,n	ننن	Nuri, nine, nane, un, ön, önlük, neden, mensur, namaz, mandalina
O,o		Osman, oyun, orman, zor, kozalak, koyun, oruç, ova, kova, boyun
Ö,ö		Kör, körpe, ömür, ödev, kök, köşe, söz, sözlük, öküz, öykü, Ömer
P,p	پپپ	Pembe, pasta, kap, kapak, para, Arap, Pelin, perde, peynir, Pınar
R,r	ر	Resim, rakam, yar, kar, deri, renk, Türk, sırt, Raşit, radar, kırmızı
S,s	سسس،صصص	Süt, sünger, sakal, saç, Salı, asır, kötü, köşk, sahil, sene, soba, sarraf
Ş,ş	ششش	Şikayet, şişe, şiir, şuur, beş, eşek, keşke, şark, kaş, aşk, Şakir, işaret
T,t	تتت،ططط	Tek, taht, art, tarak, at, Mahmut, tok, atkı, katı, Tahran, Tarık, tepe
U,u		Uyku, ulu, kurt, uç, soru, Uğur, kuğu, kumru, korku, oyuk, su, usta
Ü,ü		Üzgün, üzüm, dün, küpe, tütün, tür, rüya, düş, Üzeyir, ülke, güneş
V,v	و	Et, ve, av, övgü, avuç, vuslat, Veysel, vadi, vali, Avrupa, valide, tava
Y,y	ییی	Yastık, yavru, yelek, yumruk, seyyar, sayı, yara, yapıştırıcı, köy, ay
Z,z	ز،ذ،ظظظ	Zeytin, zeki, kez, zil, kuzu, uzak, kazak, zevk, Ziya, zan, zulüm, zor

Kiril ve Arap alfabesi ne zaman kullanıldı, alfabenin özellikleri nelerdir?

Kiril-Latin Alfabeleri 

Türkçenin yazı birliği açısından tartışmalar Kiril ve Latin alfabeleri üzerinden yürütülmüştür. Türkler kültürel olarak Latin alfabesine geçişi kabul etseler de devrin siyasi şartları, Kiril alfabesini hep göz önüne getirmiştir.

Kiril alfabesi Grek (Yunan) alfabesi esas alınarak 9. yüzyılda oluşturulmuştur. Türk dünyasında Çuvaş ve Yakut Türkleri tarafından 18. yüzyıldan itibaren kullanıldı. Yine Grek alfabesi esas alınarak hazırlanan Latin alfabesiyle Türkçenin ilk metni, 1303’de Fransiskan rahipleri tarafından yazılan Codex Cumanicus (Kodeks Kumanikus)’dur.

19. yüzyılda (1850-1880) Türk ve yabancı aydınlar arasında Arap alfabesinin ıslahı (iyileştirilmesi) veya Kiril, Latin alfabelerinden birine geçilmesi tartışıldı: Sait Halfin, Mirza Kazem Bek, İbray Altınsarin, Çokan Velihanov, P. M. Melioranski, N. İ. İlminski ve S. E. Malov.

Bu tartışmalar 1926 Bakü Türkoloji Kongresine kadar sürdü. Kongrede, bütün Türk boylarının Latin alfabesine geçmesi kabul edildi. 1945 yılına kadar tamamlanması öngörülen 34 işaretli Latin alfabesi birçok Türk boyu tarafından kısa süreliğine (1917-1957) kullanıldı.

1938’de SSCB’nin (Rusya) komünist lideri Stalin, ilginç ve kritik hamle yaptı. Kiril alfabesini her Türk boyunda farklı olacak şekilde (her alfabede 8-10 harf farklı) Türk boylarında kullandırılması emrini verdi. Erdal Şahin’e göre bu dönemde Türkçe, yirmi yıl içinde bir yazı dili alfabesini iki defa, on üç yazı dili üç defa alfebesini değiştirmek zorunda kalırken, 7 yazı dili de yazı dili statüsünü kaybetti.

Böylece, Türkçenin tüm seslerini karşılayan ve Türkler arasında birliği sağlaması düşünülen ortak alfabe fikri suya düştü. 1991’de SSCB’den ayrılıp bağımsızlığını kazanan Türk devletlerinden Gagavuz, Kırım, Türkmen, Özbek’ler tekrar Latin alfabesine geçti. Günümüzde diğer Türk devletleri de kademeli biçimde Latin alfabesine geçme çalışmalarına devam etmektedir.

Arap alfabesi ne zaman kullanıldı, alfabenin özellikleri nelerdir?

Arap Alfabesi

Türkler en çok alfabe değiştiren milletlerdendir. Bunda en çok din değişikliği etkili olmuştur. Dinî sebeplerden değişikliği şöyle bir tabloda göstermek mümkündür:

Devlet	Din	Alfabe
Göktürkler	Gök Tanrı	Göktürk Alfabesi
Uygurlar	Maheizm	Mani alfabesi
	Budizm	Tibet, Brahmi alfabeleri
Hazar-Karay Türkleri	Musevilik (Yahudilik)	İbrani
Karamanlılar	Hristiyanlık	Grek alfabesi
Selçuklular, Beylikler ve Osmanlı	İslamiyet	Arap alfabesi

20. yüzyıldan sonra yapılan alfabe değişikliklerinde kültürel ve siyasi sebeplerin daha etkili olduğu bilinmektedir.

Türklerin İslamiyet’le tanışmaları Emeviler (661-750) dönemine rastlamasına rağmen büyük gruplar halinde Müslüman olmaları Abbasiler (751-1258) döneminde olmuştur. Emevilerin Arap olmayan Müslümanları idari, siyasi, sosyal ve ekonomik açıdan ikinci sınıf vatandaş (mevalî) olarak görmeleri bunda etkilidir. Emeviler Türklerin topraklarını, Abbasiler gönüllerini fethetmiştir.

Müslümanlaşan Türklerin genel tarih açısından önemi büyüktür. Çünkü Müslüman Türkler, İslamiyet’in en kuvvetli savunucusu haline gelmiştir.

İslam’ı seçen Türk toplulukları sayıları (Volkan Sarı):

Türk Boyları	İslam’ı kabul tarihleri	Nüfusları
İdil Bulgarları	921	500 bin hane
Balancar (Barancar)	-	5 bin kişi (oymak)
Taşkent-Sayram arası	-	10 bin çadır halkı
Karluk veya Oğuz (Türkmen)	960	200 bin çadır halkı
Bulgar ile Balasagun hududu	1043	30 bin çadır halkı

Abbasiler 751’de Çinlilere karşı savaşırken (Talas Savaşı) Türklerle beraberdir. Karahanlı hükümdarı Abdülkerim (Satuk Buğra) Han, Türklerin ilk Müslüman hükümdarı olmuştur. 9. yüzyılın ortalarında küçük gruplar halinde 10. yüzyılda kitleler halinde Müslüman olan Türkler’in Arap alfabesine kesin olarak ne zaman geçtiğine dair kanıt bulmak güçtür. Ayrıca aynı anda birkaç alfabenin kullanılması ve geçiş dönemi olması bunu iyice güç hale getirmektedir. İslamî Dönem ilk ürünlerinden kabul edilen Kutadgu Bilig’in 3 nüshasından ikisi Arap, diğeri Uygur alfabesiyle yazılmıştır. Atabetü’l Hakayık’ın da en iyi nüshası Uygur alfabesiyle yazılırken Arap alfabesiyle hatta hem Uygur hem Arap alfabelerinin beraber kullanıldığı nüshaları mevcuttur.

Türk devletlerinin İslam’ı kabul tarihleri (Volkan Sarı):

Türk Boyları	Kuruluş Tarihleri	İslam’ı Kabul Tarihleri
İdil Bulgarları	-	921
Karahanlılar	840	840
Gazneliler	963	963
Büyük Selçuklular	1040	1040

Yakut, Çuvaş ve Karay Türkleri hariç 10. ve 20. yüzyılın ilk çeyreğine kadar Türkçe Arap alfabesiyle yazıya geçirilmiştir. Türkiye Türkçesi için 1 Kasım 1928’de Arap alfabesi yerine Latin alfabesi kabul edilmiştir. Bugün İran’daki Güney Azerbaycanlılar ve Çin’deki Uygur Türkleri (Doğu Türkistan) dillerini hala Arap alfabesiyle yazıya geçirmektedir.

Uygur alfabesi ne zaman kullanıldı, alfabenin özellikleri nelerdir?

Uygur Alfabesi

Göktürk Kağanlığı’nı yıkıp yerine kurulan Uygur Kağanlığı kuran Uygurlar, konar göçer çadır hayatını bırakıp şehirlere yerleşmiş, tarım ve ticaretle uğraşmışlardır.

Tibet Seferi (759-780) sonrası 692’de Bögü Kağan Maniheizm’i Uygurların devlet dini olarak kabul etmiştir. Manihesit Uygurlar Mani alfabesini; Budist Uygurlar Tibet, Brahmi alfabelerini, diğer Uygur boyları da Soğut, Göktürk, Süryani ve İbrani alfabelerini kullanmıştır.

Ancak Uygurların en zengin edebiyat ürünleri Uygur alfabesiyledir. 8-18. Yüzyılları arasında (Uygur alfabesinin tarihini, bu tarihten önceye ve sonraya götüren araştırmacılar vardır.) Yenisey, Kuzey Moğolistan, Transkafkasya, Azerbaycan, Gürcistan ve Osmanlı topraklarında kullanılan Uygur alfabesi, sağdan sola yazılan, Arap alfabesinde olduğu gibi harfler bulundukları yere göre şekil değiştiren bir yapıdadır. 3 ünlü 15 ünsüz harften oluşan ve Soğut alfabesi esas alınarak hazırlanan Uygur alfabesi, Hitay ve Moğol devletlerinin resmi alfabesi olmuştur.

Şiir, hikaye, du’a ve ilahi ağırlıkı metin bırakmalarının arka planında, Uygurların Maniheizm ve Budizm’i benimsemeleri yatmaktadır. Çince, Tibetçe, Tahorca, Soğdça, Sanskritçe’den yapılan çevirilerin çoğu Budizm’i anlatan metinlerdir. Ancak 14 ve 15. Yüzyılda Uygur alfabesiyle yazılan Miraçname, Tezkiretü’l-Evliya, Muhabbetname gibi eserlerde İslamiyet’in etkisi vardır.

Göktürk alfabesi ne zaman kullanıldı, alfabenin özellikleri nelerdir?

Göktürk Alfabesi

        Türkçenin yazıya geçirilişinde kullanılan ilk alfabe, Göktürk alfabesidir. 7. Ve 10. yüzyıllar arasında kullanılmıştır. Runik, Sami, Grek, Likya, Firikya, Hitit, Pehlevî, hece yazısı ve Türk damgalarından esinlenerek hazırlandığı iddia edilen Göktürk alfabesinde 4 ünlü, 3 çift ünlü, 20 kalın-ince ünsüz, 7 tek ünsüz, 4 ünlülerle çift oluşturan ünsüz olmak üzere toplamda 38 harften oluşur. Sağdan sola ve yukarıdan aşağıya yazılır. Türklerin bilinen ilk yurdu Ötüken merkez olmak üzere 30 milyon kilometre karelik alanda Göktürk alfabesiyle yazılmış metinlere rastlanmıştır. 

Türklerin / Türkçenin tarih boyunca kullandığı alfabeler nelerdir?

Türkçe hangi alfabeyle yazıya geçirildi?

Alfabe, Grek alfabesinin ilk iki harfi alfa ve betanın birleşmesinden ortaya çıkmış bir kelimedir ve sesin yazıya geçirilmesinde kullanılan işaretler bütünüdür.

Alfabeler dildeki kelimeleri ses ve görüntü olarak karşılayabilir. Bazı alfabeler mesela “ev” kelimesini ev şekline yakın bir işaretle gösterebilir. Bazıları da “ev” kelimesindeki sesleri “e” ve “v” işaretleriyle gösterebilir.

Her dil, dilindeki sesleri yazıya aktarırken işaretlere ihtiyaç duyar. Sümerlerin çivi yazısı, Mısırlıların hiyerogrlifleri, Çinlilerin legogramları hep bu arayışların ürünüdür. Araştırmacılar, insanların konuşulanı yazıya aktarmada resim yazısı, fikir yazısı (ideogram), fonetik yazı, alfabeyi kullandıklarını vurgulamaktadır.

Günümüzde 70 milyon kişinin konuştuğu ve en çok konuşulan dil sıralamasında 17. sırada bulunan Türkçe, tarih boyunca Göktürk, Mani, Soğut, Uygur, Brahmi, Tibet, Süryani, İbrani, Arap, Kiril ve Latin alfabeleriyle yazıya geçirilmiştir.

Yoğunluk açısından Göktürk, Uygur, Arap, Latin ve Kiril alfabeleri ön plandadır. Türkiye Türkçesi-Osmanlı Türkçesi özelinde ise Göktürk (7-10. yüzyıllar), Uygur (8-18. yüzyıllar), Arap (10-20. yüzyıllar) ve Latin (21. yüzyıl) alfabeleri olarak sıralamak mümkündür.