1. Giriş ve Tanım

Adli dilbilim (forensic linguistics), dilbilimsel bilgi ve teorilerin adli, hukuki veya cezai bağlamlara uygulanması olarak tanımlanabilir [1,2]. Hukuk büyük ölçüde dil aracılığıyla işleyen bir kurum olduğundan, adli dilbilim dil temelli ayrımcılık, adaletsizlik ve hukuktaki hatalı uygulamaların giderilmesine katkıda bulunur [1]. Bir başka tanıma göre adli dilbilim, hukuki bağlamda dil kanıtlarının incelenmesi ve aydınlatılmasıdır; bu, acil çağrılardan polis sorgularına ve mahkeme etkileşimlerine kadar hukuki sürecin farklı aşamalarındaki dil verilerinin incelenmesini kapsar [3].

Adli dilbilimin kapsamı oldukça geniştir: mahkemelerde hâkimlerin, avukatların ve tanıkların kullandığı dil; yasaların dili; medeni davalarda kullanılan dil; ceza davalarında kullanılan dil gibi pek çok alanı içerir [4].

2. Tarihsel Gelişim

"Adli dilbilim" terimi ilk kez 1968 yılında dilbilim profesörü Jan Svartvik tarafından "The Evans Statements: A Case for Forensic Linguistics" adlı kitabında kullanılmıştır [5]. Svartvik, Timothy John Evans'ın eşi ve bebeğini öldürme suçundan idam edilmesinin ardından, Evans'ın ifadelerindeki dilbilimsel tutarsızlıkları analiz ederek en ağır suçlayıcı bölümlerin Evans tarafından yazılmış olmasının muhtemel olmadığını göstermiştir [3,4]. Ne yazık ki bu analiz, infazdan yıllar sonra gelmiştir.

1980'li ve 1990'lı yıllarda Profesör Malcolm Coulthard'ın Birmingham Six davası gibi önemli davalarla adli dilbilim Birleşik Krallık'ta ayrı bir alan olarak kimlik kazanmaya başlamıştır [2]. 1993 yılında Uluslararası Adli Dilbilimciler Derneği (IAFL) kurulmuş ve adli dilbilim dünya çapında tanınan bir alan haline gelmiştir [2,4]. 1999 yılında Cardiff Üniversitesi'nde ilk yüksek lisans programı açılmış, 2008'de ise Aston Üniversitesi'nde Adli Dilbilim Merkezi kurulmuştur [5].

3. Adli Dilbilimin Temel Alt Alanları ve Uygulamaları

3.1. Yazar Tespiti (Authorship Attribution/Analysis)

Yazar tespiti, adli dilbilimin en önemli uygulama alanlarından biridir. Her bireyin kendine özgü bir idiolect (bireysel dil kullanımı) olduğu varsayımına dayanır [5]. Bu alan, tehdit mektupları, nefret söylemi içeren yazılar, intihar notları, isimsiz ihbar mektupları gibi metinlerin yazarlarının belirlenmesinde kullanılır [4,6].

Yazar tespiti iki temel yöntemle gerçekleştirilir:

Adli üslup bilimi (forensic stylistics): Noktalama, yazım, kelime seçimleri, dilbilgisel sapmalar gibi özelliklerin analizi [5].
Hesaplamalı yöntemler: Karakter, kelime ve cümle düzeyinde istatistiksel analizlerle yazarların üslup özelliklerinin belirlenmesi [6].

Karşılaştırmalı yazar analizinde, şüpheli yazara ait bilinen metinler ile sorgulanan anonim metin karşılaştırılır. Bu analiz, özellikle kısa metinlerde (SMS mesajları, tweetler) bile başarıyla uygulanabilmektedir [2].

3.2. Sosyodilbilimsel Profilleme (Sociolinguistic Profiling)

Bir yazarın yaşı, cinsiyeti, coğrafi kökeni, eğitim durumu ve konuştuğu diğer diller gibi sosyal faktörlerin dil kullanımına etkisinden yola çıkarak anonim yazarlar hakkında bilgi edinilmesidir [2]. Bu yöntem özellikle bilgisayar aracılı iletişimde (e-posta, forum mesajları, sosyal medya) kullanılmaktadır [2].

Ana dil etkisi tespiti (Native Language Influence Detection - NLID), bir kişinin ikinci dilde yazarken kullandığı dilsel özelliklerden yola çıkarak o kişinin ana dilini belirlemeye çalışır [2]. Bu yöntem, İngilizce'nin ikinci dil olarak konuşulduğu küresel çevrimiçi ortamda giderek daha önemli hale gelmektedir.

3.3. Adli Fonetik (Forensic Phonetics)

Adli fonetik, ses kayıtlarının doğru transkripsiyonunun yapılması, konuşmacıların sosyal ve bölgesel geçmişleri hakkında bilgi verilmesi ve farklı kayıtlardaki konuşmacılar arasındaki benzerliklerin belirlenmesiyle ilgilenir [5]. Mahkemelerde kullanılan gizli kayıtların kalitesi genellikle düşük olduğundan, fonetik uzmanlarının eğitimli kulakları ve gelişmiş ekipmanları, sıradan dinleyicilerin kaçırabileceği ayrıntıları yakalamada kritik öneme sahiptir [4].

3.4. Söylem Analizi (Discourse Analysis)

Söylem analizi, mahkeme salonlarında, polis sorgularında ve diğer hukuki ortamlardaki dil kullanımını inceler. Bu analiz, konuşmacıların temalarını, hedeflerini, stratejilerini ve muğlâklıkları ortaya çıkarmada yardımcı olur [4]. Örneğin, ünlü US v. John Z. Delorean davasında 63 gizli kaydın söylem analizi, Delorean ve gizli görevlilerin "yatırım" (investment) terimini tamamen farklı bağlamlarda kullandıklarını ortaya koymuştur [4].

3.5. Dil Suçları (Language Crimes)

Bazı suçlar doğası gereği dil yoluyla işlenir: tehdit, gasp, rüşvet, şantaj gibi. Roger Shuy'un "Language Crimes" (1993) adlı çalışması, gizli kayıt altına alınan konuşmaların söylem analizi yoluyla incelenmesinin önemini vurgulamıştır [4]. Gizli görevliler ve şüpheliler arasındaki konuşmalardaki bilgi dengesizlikleri, konuşmaların yorumlanmasını çarpıtarak dilbilimsel açıdan şüpheli delillere dayalı kovuşturmalara yol açabilmektedir [2].

3.6. Polis Sorguları ve İfadeler

Polis sorgularında kullanılan dil tekniklerinin analizi, adli dilbilimin önemli bir alanıdır. Örneğin, TED soruları (Tell, Explain, Describe - Anlat, Açıkla, Tarif Et) gibi açık uçlu yönlendirmelerin kullanımı, sorgu sürecinde daha ayrıntılı anlatılar elde edilmesini sağlar [1]. Ayrıca, polis uyarılarının (Miranda hakları gibi) anlaşılabilirliği ve bu uyarıların dil yeterliliği düşük bireyler (ikinci dil konuşurları, dil bozukluğu olan kişiler) üzerindeki etkisi de incelenmektedir [1].

3.7. Yasal Metinlerin Anlaşılabilirliği

Adli dilbilim, yasal metinlerin (yasalar, sigorta poliçeleri, sözleşmeler) sadeleştirilmesi ve anlaşılabilirliğinin artırılmasına da katkıda bulunur [6]. Yalın Dil Hareketi (Plain Language Movement) kapsamında, kısa cümleler, basit yapılar, pasif yapıdan kaçınma gibi öneriler sunulmaktadır. İsveç gibi ülkelerde bu çalışmalar oldukça başarılı olmuş, dilbilim uzmanları hükümet belgelerinin hazırlanmasında aktif rol almaya başlamışlardır [6].

4. Adli Dilbilimin Hukuk Sistemine Entegrasyonu

Adli dilbilimciler, hukuk sistemine üç temel şekilde katkıda bulunurlar: danışmanlık, uzman tanıklığı ve eğitim. ABD'de uzman tanıkları Daubert standardına göre değerlendirilir; bu standart, kullanılan yöntemin test edilmiş, hakem değerlendirmesinden geçmiş, hata oranı bilinen ve ilgili bilimsel topluluk tarafından genel kabul görmüş olmasını gerektirir [4,6].

Hukuk dili uzmanları (legal linguists), dilbilim ve hukuk arasında karşılıklı bir işbirliği arenası oluşturmayı amaçlar. Dört temel çalışma alanı tanımlanmıştır: adli dilbilimsel delil analizi, yasal metinlerin hazırlanması ve anlaşılabilirliği, hukuki yorum ve anlam, ve hukukun söylem çalışmaları [6].

5. Türkiye'de Adli Dilbilim Çalışmaları

Türkiye'de adli dilbilim çalışmaları özellikle yazar tespiti alanında yoğunlaşmaktadır. Türkçe'nin sondan eklemeli yapısı, ünlü uyumu ve serbest sözdizimi gibi karakteristik özellikleri, yazar tespiti çalışmalarında hem zorluklar hem de fırsatlar sunmaktadır [7,8].

Yapılan deneysel çalışmalarda, Türkçe metinlerde yazar tespiti için:

Kelime k-ön-kök (token k-prefix) öznitelik kümeleri: Türkçe'nin sondan eklemeli yapısı nedeniyle kelime köklerinin ayırt edici olarak kullanılması [7].
Fiilimsi sıklıkları: İsim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiillerin kullanım sıklıklarının yazar tespitinde ayırt edici özellik olarak kullanılması [8].
Karakter n-gram modelleri: Dil bağımsız özellikler olarak başarılı sonuçlar vermektedir [7,8].
İşlevsel sözcükler, sözcük uzunluğu ve harf n-gram modelleri: En yüksek başarımı veren özellikler arasındadır [8].

Canbay ve arkadaşlarının çalışmasında, 120 blog yazarından toplanan 6.430 dokümanlık bir Türkçe Blog Külliyatı oluşturulmuş ve kelime 4-ön-kök öznitelikleri ile Gini index öznitelik ağırlıklandırma yöntemi kullanılarak %88'e varan sınıflandırma başarısı elde edilmiştir [7].

Saygılı ve arkadaşlarının çalışmasında ise Destek Vektör Makineleri (DVM) algoritması kullanılarak fiilimsi sıklıklarına dayalı yazar tespitinde Radikal gazetesi veri kümesinde ortalama %78, Milliyet gazetesi veri kümesinde ortalama %61 F1-değeri elde edilmiştir [8].

6. Güncel ve Gelecek Yönelimler

Adli dilbilim günümüzde hızla gelişmekte olan bir alandır. Güncel eğilimler arasında şunlar yer almaktadır:

Siber suç soruşturmaları: Çevrimiçi iletişimin artmasıyla birlikte, adli dilbilimciler sosyal medya mesajları, e-postalar ve forum yazışmalarının analizinde giderek daha fazla rol almaktadır [2].
Dijital ortamda anonimlik: Anonim yazarların kimliklerinin tespiti, adli bilişim ve adli dilbilimin kesiştiği önemli bir alandır [7].
Çok dilli adli dilbilim: Küreselleşmeyle birlikte, farklı dillerden etkilenmiş metinlerin analizi önem kazanmaktadır [2,6].
Yapay zeka ve makine öğrenmesi: Hesaplamalı yöntemler, özellikle büyük veri kümelerinde yazar tespiti ve dil profillemesi için giderek daha fazla kullanılmaktadır [2,7].
Adli dilbilim eğitimi: Polis ve soruşturmacılara dilbilimsel farkındalık eğitimleri verilmesi, soruşturma kalitesini artırmaktadır [2].

7. Sonuç

Adli dilbilim, dilbilimsel bilginin adalet sistemine uygulanması yoluyla dil temelli adaletsizliklerin giderilmesine katkıda bulunan, disiplinlerarası bir alandır. Yazar tespiti, adli fonetik, söylem analizi, dil suçlarının analizi ve yasal metinlerin anlaşılabilirliği gibi çok çeşitli uygulama alanları bulunmaktadır. Türkiye'de özellikle yazar tespiti alanında önemli çalışmalar yapılmış olmakla birlikte, adli dilbilimin diğer alanlarında da daha fazla araştırmaya ihtiyaç vardır. Hukukçular ve dilbilimciler arasındaki işbirliğinin artırılması, adli dilbilimin gelecekte daha da önemli bir rol oynamasını sağlayacaktır.

Kaynakça

[1]Lloyd G. Researching forensic linguistics: approaches and applications. Griffith Law Review. 2021;30(1):191-195
DOI: 10.1080/10383441.2021.1899884 [2]Perkins RC. The Application of Forensic Linguistics in Cybercrime Investigations. Policing: A Journal of Policy and Practice. 2018;15(1):68-78
DOI: 10.1093/police/pay097 [3]Christensen TK, Mortensen SS. Introduction to special issue on Forensic Linguistics: European Perspectives. Nordic Journal of Linguistics. 2018;41(2):129-132
DOI: 10.1017/s0332586518000112 [4]Shuy RW. Language in the American Courtroom. Language and Linguistics Compass. 2007;1(1-2):100-114
DOI: 10.1111/j.1749-818x.2007.00002.x [5]Ariani MG, Sajedi F, Sajedi M. Forensic Linguistics: A Brief Overview of the Key Elements. Procedia - Social and Behavioral Sciences. 2014;158:222-225
DOI: 10.1016/j.sbspro.2014.12.078 [6]Engberg J. Legal linguistics as a mutual arena for cooperation. AILA Review. 2013;26:24-41
DOI: 10.1075/aila.26.03eng [7]Canbay P, Sezer EA, Sever H. Detection of Stylometric Writeprint from the Turkish Texts. In: 2020 28th Signal Processing and Communications Applications Conference (SIU). IEEE; 2020:1-4
DOI: 10.1109/siu49456.2020.9302393 [8]Saygili NS, Amghar T, Levrat B, Acarman T. Taking advantage of Turkish characteristic features to achieve authorship attribution problems for Turkish. In: 2017 25th Signal Processing and Communications Applications Conference (SIU). IEEE; 2017:1-4
DOI: 10.1109/siu.2017.7960438

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder

Yorumlarınızı bekliyoruz.