Türkiye’nin
uzun süre yayımlanmış önemli dergilerinden olan Servet-i Fünun, edebiyat-ı
cedide topluluğunun oluşması, gelişmesi ve dağılması aşamalarında temel yayın
organı olmuştur. Topluluğun dağılması Hüseyin Cahit (Yalçın)’in derginin 553.
sayısında yayımladığı Edebiyat ve Hukuk başlıklı tercüme makalesinin jurnal
edilip derginin padişah tarafından geçici olarak kapatılmasıyla olmuştur.
Makalede hiç yer almayan ve kastedilmeyen düşünceler Saray’a bildirilmiş,
padişah II. Abdülhamit de derginin kapatılarak sorumluların sürgüne
gönderilmesini istemiştir. Fakat sorgulamalar neticesinde jurnalin asılsız
olduğu anlaşılarak derginin yayın hayatına devam etmesi ve sorgulananların ceza
almaması kararlaştırılmıştır. Fakat bu, topluluğun dağılmasını
engelleyememiştir. Yazıda bu makalenin yayımlanması, derginin kapatılması,
sorgulama ve derginin tekrar faaliyete geçmesi aşamaları ayrıntılarıyla ve
dönemin tanıklarının anlatımlarıyla verilmiş, makalenin günümüz ve Türkçesine
aktarımı asıl metni eklenmiştir.
Edebiyat
ve Hukuk Makalesinin Günümüz Türkçesine Aktarımı
Edebî
Sohbetler
Edebiyat
ve Hukuk Edebiyat ve hukuk aynı zamanda aynı gelişim aşamalarından geçer. Söz
gelimi edebiyatta gerçekçilik (realizm) akımının hüküm sürdüğü bir dönemde
hukuk kuramlarında da aynı eğilim görülür. Bu uygunluk ve ilişkiyi destekleyen
bir örnek olarak Fransa’da 1850-1885 seneleri arasında geçen süre
gösterilebilir. Bu otuz beş yıllık zaman boyunca Fransız edebiyatında Realizm,
Natüralizm isimleriyle anılan akımlar, güzeli hakikate, sanatı bilime tâbi
kılmaya çalışıyorlardı. Romanlardan kişilik kalkarak bunlar bir belgeler
toplamı hâline geliyor, tiyatrolardaki kurgusal ve kuramsal birtakım kurallar
bırakılarak bir eser sahneye konulacağı zaman mümkün olduğu kadar hakikate
yaklaşılıyor; tarih, çok titiz araştırmalar içinde uzmanlaşmaya dalıyor;
eleştiri mümkün olduğu derecede analitik, bilimsel olmaya çalışarak imkânı
ölçüsünde tarafsızlığını koruyor; şiir bile bilimden, günlük hayattan ilham
alıyordu. İşte bu zaman zarfında hukuk maddelerinde hâkim olan görüşlere
bakılacak olursa orada da hayalî amaca hiç önem verilmeyip bunun küçümsendiği
ve hor görüldüğü anlaşılır. Gerçekten de bu esnada başka hukuk görüşleri de
vardı. Zaten her vakit, her yerde düşünceler çeşitlidir. Bir kısım halk geçmişe
bağlı kaldıkları hâlde bir kısmı geleceğe doğru koşarlar. Fakat her zaman bu
diğeriyle çarpışan kişisel düşünceler sonucunda bir akım oluşur ki ters
akımlara, anaforlara rağmen düşünürlerin çoğunu ve düşünmek zahmetine
katlanmadan başkalarının düşünmelerinin sonuçlarını hazırca kabul edenleri
belli bir yöne doğru sürükler. İşte Fransa’da 1850-1885 seneleri arasında hukuk
kuramlarının akımı da herkesi hayalî amacı küçümsemeye yöneltiyordu.
Uluslararası “kuvvet hakkı” esasına riayet ediliyordu. Hayat mücadelesi kuramını
bu şekilde yanlış yorumlayanlara karşı Voltaire’in önceden cevap vermiş olduğu
söylenerek “Felsefe Sözlüğü”nde “savaş” maddesinde yazdığı şu satırlar tekrar
edildi: “Bütün hayvanlar sürekli bir savaş hâli içindedirler. Her cins hayvan
diğer cinsi mahvetmek için doğmuştur. Hatta koyunlar, güvercinler bile birçok
küçük hayvanı öldürürler, aynı bir türün erkekleri dişileri için erkek insanlar
gibi aralarında kavga ederler. Hava, toprak, su birer savaş meydanıdır. Allah
insanları akıl ile ayrıcalıklı hâle getirdiği bu akıl onları hayvanları
taklitten çekinmeye yöneltmelidir. Özellikle tabiat insanlara hemcinslerini
telef edecek bir silah vermediği gibi kan içmekten zevk alacak bir içgüdü de
vermemiştir.” İnsanlığın hareket tarzını kurtların, yabani, vahşi hayvanların
hareket tarzına benzetmeye çalışanlara karşı itiraz eden bu hayalî amaç
meftunları ne alaylara maruz kalmadılar! Onlara hayalperest diyerek eğlendiler.
Hatta Avrupa’da değil yalnız hükûmetler arasında, bir hükûmetin fertleri
arasında da hak ve adalet endişesi, tarihî olaya karşı riayet ve sükût etmek
gerekliliğine feda edildi. Bir toplum bir organizmaya benzetiliyordu. Bu
organizma büyük bir ağaç gibi kendi kendiliğinden yetişir deniliyordu.
Dolayısıyla yenilik yapılması fikriyle bu yetişmeye müdahale etmek, doğal
gelişmeyi bozar diye faydasız hatta zararlı sayıldığından, insani ilişkilerde
sahte bir hakkaniyet aramaktan, genel konularda birtakım yüce ve soyut
kurallara uygun hareket etmeye çalışmaktan ise millet menfaatini günü gününe
yoluna koymak yeterli sanılırdı. Hippolyte Taine bir kavmin kazanabileceği
toplumsal şeklin kendisinin seçim ve arzusunun üstünde olduğunu, o kavmin
tabiatı ile geçmişi neyi gerektirirse eninde sonunda o şekle gireceğini iddia
ederdi. Kısmen İngiltere’den, Almanya’dan ödünç alınan bu tarz realist anlayış
neticesi olarak, insanlar hakikaten eşit değil iken bunlar arasında eşitlik
esasını koymak isteyen Jean-Jacques Rousseau ile az mı alay edildi? Doğal hukuk
tarihin açıklanmasında ve analiz edilmesinde böyle küçümsendiği gibi bir
toplumu şu durumda düzeltmek için sarf edilmek istenilen mesai de kınanıyordu.
Renan, muhtelif ırklar, aynı ırka mensup muhtelif sınıflar, insanlar arasında
eşitsizliği getirmenin akıllıca bir hareket olduğunu söyleyerek şu sözleri
tereddütsüz yazıyordu: “Bütün bir sınıf halk diğerlerinin şan ve şerefi, kuvvet
ve iktidarı ile yaşamalıdır.” Sefalet her vakit var olduğu için hastalık ve
ölüm gibi ebedî bir hâl diye düşünülürdü. Dolayısıyla Avrupa toplumunun o
vakitki hâlleri karşısında istenen bir hayalî amaç düşünmek bir çılgınlık idi.
En ciddi kitaplarda yer bulan bu kuram fiiliyatta da etkisini gösteriyordu.
İşte böyle edebiyat ile hukuk yalnız aynı etki altında aynı rengi kazanmakla
kalmaz, birbirileri üzerinde de etkileşimde bulunur. Bazen hukuk, edebiyata
konu hazırlar, edebiyat da buna karşılık bazı kanun maddelerini düzeltmeye
çalışır. Son zamanlarda idam cezası hakkında yazılan şeyler kadar bu etkiyi
gösterecek güzel bir örnek yoktur. Joseph de Maistre idam cezasını bir toplum
için elzem sayar. Bundan sonra idam cezasının gerekli olup olmadığı
edebiyatçılar arasında bitip tükenmek bilmez şiddetli bir kalem kavgasına
meydan açar. Suçlunun vücudunun ortadan kaldırılmasının faydalı ve meşru olup
olmadığı sorulması gerekli görülerek merhamet ve adalet daha geniş bir şekilde
anlaşılacak olursa idam cezasından vazgeçileceği ve darağacından dökülen kan
damlalarının birer kötü niyet ve haksızlık tohumu olacağı iddia edilir. Bunun
üzerine romanlarda, tiyatrolarda vahşi zamanlardan kalma bir âdet olan bu idam
cezası aleyhinde türlü hücumlar görülür. Victor Hugo “Bir Mahkûmun Son Günü”
adındaki eserinde ismi, hâli, hatta cinayeti bile meçhul bir mahkûm için
okuyucuların kalbinde şefkat ve merhamet oluşturmak gibi bir başarıya
erişmiştir. Bu mahkûm, yaşayan insanlar arasından çıkarılmış olması, yalnız
giyotin ile idam edilmeye değil, kesilinceye kadar süren o yavaş can çekişmeye
mahkûm edilmiş bulunması itibarıyla merhametimize layıktır. Victor Hugo
ölünceye kadar bütün şiirlerinde, mektuplarında, her vakit bu fikri savunmakta
devam etmiştir. Victor Hugo idam cezası aleyhindeki itirazlarında yalnız da
kalmamıştır. Birçok yazar kendisinin tarafını tutarlardı. Aleyhinde bulunanlar
da eksik değildi. İşte böylelikle yalnız idam cezası etrafında birçok edebî eser
çiçeklendi. Ceza kanunu gibi askerî kanun da yazarların yaratıcılıklarını
harekete geçirmiştir. Fransa’da gayet önemsiz bir şey için bir neferi kurşuna
dizerler. Önceki yüzyıl sonunda Mercier’den başlayarak Alfred de Vigny’ye
varıncaya kadar birçok yazar Fransa askerî kanunlarının bazı maddeleri hakkında
dikkati çektikleri gibi zamanımızda Lüsyen de Kav, Abel Hermant, Jean Grave,
Jean Ajalbert gibi edebiyatçılar da askerî disiplin adı altında Avrupa
ordularında reva görülen zulümden şikâyet etmişlerdir. Medeni kanun de
edebiyatın oldukça mühim alış verişi vardır. İşte on dokuzuncu yüzyılda boşanma
meselesi. Fransa’da boşanma meselesi kanun koyucu tarafından arka arkaya
birbirine zıt yollarla halledildiğinden edebiyat da bu kanun değişikliklerini
üzüntüyle karşılamıştır. Evlilik bağı parçalanamaz olursa eşler arasında
uyuşmazlık görüldüğü zaman ortaya çıkan hâl de içinden çıkılmaz, üzücü, feci
bir şey olur. Keza aynı olay birçok durumda birtakım komik olaylara da meydan
açabilir. Fransız komedyalarında şanssız kocalar, açık hanımlar hakkında türlü
türlü şakalar vardır. Dramlarda, romanlarda ise kadının sadakatten ayrılması,
aile hayatına âşık şeklinde bir üçüncü kişinin dâhil olması üzerine meydana
gelen feci olaylar ayrıntılarıyla anlatılmıştır. “Princesse de Cléves”
romanında koca, kederinden vefat ederek eşiyle âşığını hayatında birbirlerinden
ayırdığı gibi ölümünden sonra, ölümüyle de onları ayırır. “Nouvelle Héloïse”de
kadın âşığının kolları arasına düşmek üzere iken vefat ederek kurtulur. George
Sand’ın “Jacques” romanında koca, dünyada pek fazla olduğunu hissederek
sessizce bir intihar ile ortadan kalkar. Bunlara birtakım düellolar,
cinayetler, âşığını hançerleyerek namusunu kurtaran âşıklar, eşi ile âşığını
öldüren kocalar, kocasını zehirleyerek kurtulan kadınlar da ilave olunacak
olursa boşanmanın olmamasından dolayı ne kadar göz yaşı, ne kadar kan döküldüğü
anlaşılır. Dikkate değerdir ki ahlak ve âdetler daima kanunlardan ileride yürür
ve çoğunlukla edebiyat da ahlak ve âdetlerden ileride gider. Evlilik, Fransa’da
koparılamaz bir bağ olduğu sıralarda tiyatro yazarlarından, romancılardan
birçoğu, birbirleriyle uyuşmadıkları hâlde boşanmanın yokluğundan dolayı
birbirine ilelebet bağlı kalan biçarelere acırlar, onları isyana sevk
ederlerdi. Zina bu edebiyatçıların kalemleri altında şairane bir şey,
kınanmayacak bir hâl oldu. Çünkü bazı hâllerde âdeta mazur oluyordu. Göze
alınan tehlikelerden dolayı buna bir azamet geliyor, eninde sonunda bir
felakete neden olduğu için kalpleri merhamete getiriyordu. Hâsılı, o vakitler
evlilik buhranının doğurduğu eserlerin birçoğu boşanma lehinde ya doğrudan
doğruya ya dolaylı birer savunmadan ibarettir. Fakat bir gün geldi ki 1789
yönetimiyle Fransa’da boşanma geldi, birinci Napolyon tarafından bizzat
uygulandı, Restorasyon Dönemi’yle kaldırıldı ve nihayet yine uygulanmaya
başladı. Medeni kanunda meydana gelen bu değişiklik edebiyatçıların edindikleri
dil ve yolda da birtakım değişikliklere meydan açtı. Eşlerden her birinin,
evlilik dayanılmaz bir hâle geldiği zaman nikâh akdini feshetme hakkı olmaları
gereğinde en çok ısrar etmiş edebiyatçılardan biri olan Alexandre Dumas oğlu şu
satırları yazıyordu: “Meclis boşanmayı kabul edecek olursa tiyatromuz
birdenbire ve tamamıyla değişiverecektir. Moliére’in aldanmış kocaları,
dramlarımızın şanssız hanımları sahneden kalkacaktır. Çünkü bu eserler nikâhın
bozulamaz olması esası üzerine kurulur. Dolayısıyla boşanma kanunu ile
edebiyatta yeni bir akım ortaya çıkacak ve bu da kanunun en iyi sonuçlarından
birini oluşturacaktır. Artık bize zinayı dikkat çekici ve önemli bir hâl olmak
üzere gösteriyor diye kınanamayacak. Çünkü boşanma var iken zinaya başvurmak
ahlaksızlıktır. O hâlde bu konu dramlara değil, komedyalara ait olacaktır.”
Alexandre Dumas oğlu’nun bu sözleri gerçekleştiği zaman birtakım yazarlar da
Fransa’nın yeni boşanma kanunundaki bazı garipliklerden, mantıksızlıklardan
rahatsız oldular. Söz gelimi Fransa’da kanuna göre, zina edenler birbiriyle
evlenemezler, karı ile koca iki tarafın rızası ile nikâhı bozamazlar. İşte bu
kısım yazarlarda boşanma kanununun bu gibi eksiklerini, garipliklerini konu
edinerek fikirleri daha makul, daha serbest bir sonuca ulaştıracak yolda
eserler yazmıştır. Buna örnek olarak Paul Hervieux’nun “Kıskaç”, Madame Marya
Chéliga’nın “Görenek” tiyatrolarını zikredelim. İşte medeni kanuna ait tek bir
nokta etrafında birçok edebî eser yazılmış olduğu görülüyor. Diğer maddelerden
dolayı yazılan eserler sayılacak olursa toplam pek yüksek bir miktara çıkar.
Alexandre Dumas oğlu gibi bazı yazarlar yalnız ahlak ve çağdaş âdetleri değil
kanunları bile değiştirmeyi ve düzeltmeyi kendilerine bir görev bilmişlerdi.
Kadınların, gayrimeşru çocukların hâli, mirasa, mülk edinme hakkına ait esaslar
romanlarda, tiyatrolarda defalarca tartışmaya açılmıştır. Sanat için sanat
taraftarı olanlar güzelliğin faydaya, pratik bir sonuç getirmesi düşüncesine
bağlı bulundurulmasını eleştirirler, bununla birlikte, yine birtakım yazarlar
topluma ait olan meselelerde düşüncelerine, mizaçlarına göre fikir beyan
etmekten kaçınmayarak bu şekilde edebiyat tarihi ile hukuk tarihi arasında sıkı
bir ilişki kuruyorlar.
Hüseyin Cahit
Edebiyat
ve Hukuk Makalesi Orijinal Latinize Hali
Musâhabe-i
Edebiye
Edebiyat
ve Hukuk
Edebiyat
ile hukuk aynı zamanda aynı safahât-ı tekâmülden geçerler. Faraza edebiyatta
hakikat-perestlik mesleki hüküm-fermâ olduğu bir devirde nazariyat-ı hukukiyede
dahi aynı temayülat görülür. Bu tevafuk ve münasebeti müeyyit emsile
cümlesinden olmak üzere Fransa’da 1850-1885 seneleri arasında geçen müddet irae
olunabilir. Bu otuz beş senelik zaman zarfında Fransız edebiyatında realizm,
natüralizm isimleriyle yâd edilen meslekler, güzeli hakikate, sanatı ilme
münkad bulundurmağa sa’y ediyorlardı. Romanlardan şahsiyet kalkarak bunlar bir
mecmua-i vesaik hâline geliyor, tiyatrolardaki vaz’î ve itibari birtakım kavaid
mehcur kalarak bir eser sahne-i temaşaya konulacağı zaman mümkün olduğu kadar
hakikate takarrüp ediliyor; tarih, tetkikat-ı mû-şikâfâne içinde tebahhura
dalıyor; tenkit mümkün olduğu derecede tahlilî, ilmî olmağa çalışarak imkân
mertebesinde bî-tarafiyeti muhafaza eyliyor; şiir bile ilimden, hayat-ı
yevmiyeden mülhem oluyordu. İşte bu zaman zarfında mevâdd-ı hukukiyede
hüküm-fermâ olan nazariyata bakılacak olursa orada da gaye-i hayalîye hiç
ehemmiyet verilmeyip bunun istihfaf ve istihkar edildiği anlaşılır. Vakıa bu
esnada başka nazariyat-ı hukukiye de mevcut idi. Zaten her vakit, her yerde
efkâr muhteliftir. Bir kısım halk maziye merbut kaldıkları hâlde bir kısmı
atiye doğru şitâbân olurlar. Fakat her zaman bu yekdiğeriyle çarpışan efkâr-ı
şahsiye neticesinde bir cereyan peyda olur ki aks-i cereyanlara , anaforlara
rağmen mütefekkirînin kısm-ı azamını ve tefekkür zahmetinden vareste kalarak
başkalarının netayic-i tefekküratını hazırca kabul edenleri bir istikamet-i
muayyeneye doğru sürükler. İşte Fransa’da 1850-1885 seneleri arasında
nazariyat-ı hukukiyenin cereyanı da efkârı gaye-i hayalîyi istihfafa sevk
ediyordu. Beynelmilel “hakk-ı kuvvet” esasına riayet ediliyordu. Mücadele-i
hayat nazariyesini bu suretle su-i tefsir edenlere karşı Volter’in evvelden
cevap vermiş olduğu söylenerek “Lugat-ı Felsefi”de “harp” bahsinde yazdığı şu
satırlar tekrar edildi: “Bütün hayvanat daimi bir hâl-i harp içindedirler. Her
cins hayvan diğer cinsi mahvetmek için doğmuştur. Hatta koyunlar, güvercinler
bile birçok hayvanat-ı sagireyi itlaf ederler. Aynı bir nev’in erkekleri
dişileri için erkek insanlar gibi aralarında kavgalarda bulunurlar, hava,
toprak sular birer meydan-ı ma’rekedir. Cenab-ı Hak insanları akıl ile mümtaz
kılmış olduğu için bu akıl onları taklid-i hayvanattan müctenib
bulundurmalıdır. Bahusus tabiat insanlara hemcinslerini telef edecek bir silah
vermediği gibi kan içmekten zevk alacak bir sevki tabii de vermemiştir.”
Beşeriyetin hatt-ı hareketini kurtların, yabani, vahşi hayvanların hatt-ı
hareketine benzetmeye çalışanlara karşı itiraz eden bu gayei hayalî meftunları
ne istihzalara uğramadılar! Onlara hayalperest diyerek eğlendiler. Hatta
Avrupa’da değil yalnız hükûmetler arasında, bir hükûmetin efradı beyninde de
endişe-i hak ve adalet vak’a-i tarihiyyeye karşı riayet ve sükût etmek vücubuna
feda edildi. Bir hey’et-i içtimaiye bir uzviyete teşbih ediliyordu. Bu uzviyet
büyük bir ağaç gibi kendi kendiliğinden neşvünema bulur deniliyordu.
Binaenaleyh ıslahat icrası fikriyle neşvünemaya müdahale etmek tekâmül-i
tabiîyi ihlal edebileceği cihetle bî-faide hatta muzır addolunduğundan münasebat-ı
beşeriyede bir hakkaniyet-i ca’liye aramaktan mesail-i umumiyede birtakım
kavaid-i ulviye ve mücerredeye tevfik-i harekete çalışmaktan ise menafi-i
milleti günü gününe yoluna koymak kâfi zannedilirdi. İpolit Ten bir kavmin
iktisap edebileceği şekl-i içtimai kendisinin ihtiyar ve arzusu fevkinde
olduğunu, o kavmin tabiatı ile mazisi neyi icap ederse behemehal o şekle
gireceğini iddia ederdi. Kısmen İngiltere’den, Almanya’dan istiare edilen bu
tarz telakki-i hakikatperestane neticesi olarak, insanlar hakikaten gayri
müsavi iken bunlar arasında müsavat esasını vaz’ etmek isteyen Jan Jak Ruso ile
az mı istihza edildi? Hukuk-ı tabiiye tarihin izah ve teşrihinde bu suretle
istihfaf edildiği gibi bir heyet-i içtimaiyeyi hâl-i hazırda ıslah için sarf
edilmek istenilen mesai de takbih ediliyordu. Renan, muhtelif ırklar, aynı ırka
mensup muhtelif sınıflar, insanlar arasında ‘adem-i müsavatı idame etmek
âkılane bir hareket olduğunu söyleyerek şu sözleri bila-tereddüt yazıyordu:
“Bütün bir sınıf halk diğerlerinin şan ve şerefi, kuvvet ve iktidarı ile
yaşamalıdır.” Sefalet her vakit mevcut bulunmuş olduğu için hastalık ve mevt
gibi ebedî bir hâl diye telakki edilirdi. Binaenaleyh Avrupa hey’eti
içtimaiyesinin o vakitki hâlleri karşısında şayan-ı temenni bir gaye-i hayalî
tasavvur etmek bir çılgınlık idi. En ciddi kitaplarda yer bulan bu nazariyat
saha-i fiiliyatta da tesirini gösteriyordu. İşte böyle edebiyat ile hukuk
yalnız aynı tesirat tahtında aynı rengi iktisap etmekle kalmaz, birbirileri
üzerinde de tesirat-ı mütekabilede bulunur. Bazen hukuk, edebiyata mevzu ihzar eder,
edebiyat da buna mukabil bazı mevad-ı kanuniyeyi tadile çalışır. Son zamanlarda
ceza-yı idam hakkında yazılan şeyler kadar bu tesiratı irae edecek güzel bir
misal yoktur. Jozef dö Mester [Joseph de Maistre] ceza-yı idamı bir heyet-i
içtimaiye için elzem addeder. Bundan sonra ceza-yı idamın vücup veya ‘adem-i
vücubu üdeba arasında bitip tükenmek bilmez mübahasat-ı şedideye meydan açar.
Mücrimin izale-i vücudu müfit ve meşru olup olmadığı cayı sual görülerek
merhamet ve adalet daha vâsi bir surette telakki edilecek olursa ceza-yı
idamdan vazgeçileceği ve darağacından dökülen katarat-ı hûnînin birer tohm-ı
garaz ve gadr olacağı iddia edilir. Bunun üzerine romanlarda, tiyatrolarda
ezmine-i vahşiyeden kalma bir âdet olan bu ceza-yı idam aleyhinde türlü
hücumlar görülür. Viktor Hügo [Victor Hugo] “Bir Mahkûmun Son Günü” namındaki
eserinde ismi, hâli, hatta cinayeti bile meçhul bir mahkûm için kulûb-ı
kari’înde rikkat ve merhamet peyda etmek gibi bir muvaffakiyete nail olmuştur.
Bu mahkûm, zi-hayat insanlar arasından çıkarılmış olması, yalnız giyotin ile
idam edilmeye değil, kesilinceye kadar süren o batî hayat-ı ihtizara mahkûm edilmiş bulunması itibarıyla
merhametimize şayandır. Viktor Hügo ölünceye kadar bütün şiirlerinde,
mektuplarında, her vakit bu fikri müdafaada sebat etmiştir. Viktor Hügo ceza-yı
idam aleyhindeki itirazatında yalnız da kalmamıştır. Birçok muharrirler
kendisinin tarafını iltizam ederlerdi. Aleyhinde bulunanlar da eksik değildi.
İşte bu suretle yalnız ceza-yı idam etrafında birçok âsâr-ı edebiye tezehhür
etti. Ceza kanunu gibi kanunname-i askerî de muharrirlerin karihalarını tahrik
etmekten hâlî kalmamıştır. Fransa’da gayet ehemmiyetsiz bir şey için bir neferi
kurşuna dizerler. Evvelki asır nihayetinde Mersiye’den başlayarak Alfred dö
Vinyi’ye varıncaya kadar birçok muharrirler Avrupa kavanin-i askeriyesinin bazı
mevaddı hakkında nazar-ı dikkati celp ettikleri gibi zamanımızda Lüsyen de Kav,
Abel Erman, Jan Grav, Jan Ajalber gibi üdeba da inzibat-ı askerî namı tahtında
Avrupa ordularında reva görülen mezalimden şikâyet etmişlerdir. Kanun-ı medeni
ile de edebiyatın oldukça mühim alış verişi vardır. İşte on dokuzuncu asırda
talak meselesi. Fransa’da talak meselesi vâzı-ı kanun tarafından müteakiben birbirine zıt
suretlerle halledildiğinden edebiyat da bu tadilat-ı kanuniyeye göre teessüryâb
olmuştur. Rabıta-i izdivaç gayr-i kabil-i kesr olursa zevç ile zevce arasında
‘adem-i imtizaç görüldüğü zaman vücuda gelen hâl de içinden çıkılmaz,
hüzn-engiz, feci bir şey olur. Kezalik aynı hadise birçok ahvalde birtakım
vekayi-i mudhikeye de meydan açabilir. Fransız komedyalarında bedbaht zevçler,
açık zevceler hakkında türlü türlü latifeler vardır. Dramlarda, romanlarda ise
kadının sadakati izdivacından inhirafı, hayat-ı aileye âşık suretinde bir
şahs-ı sâlisin duhûlü üzerine tahaddüs eden vekayi-i fecia tafsil ve izah
edilmiştir. “Prenses Dö Klev” romanında zevç kederinden vefat ederek zevcesiyle
âşığını hayatında birbirlerinden ayırdığı gibi ba’de’l-vefat, mematıyla da
onları ayırır. “Novel Aloiz”de kadın âşığının kolları arasına düşmek üzere iken
vefat ederek kurtulur. Jorj San’ın “Jak” romanında zevç dünyada pek fazla
olduğunu hissederek sessizce bir intihar ile ortadan kalkar. Bunlara birtakım
düellolar, cinayetler, âşıkasını hançerleyerek namusunu kurtaran âşıklar,
zevcesi ile âşığını öldüren zevçler kocasını, zehirleyerek kurtulan kadınlar da
ilave olunacak olursa talakın ‘adem-i mevcudiyetinden dolayı ne kadar göz
yaşları, ne kadar kanlar döküldüğü anlaşılır. Şayan-ı dikkattir ki ahlak ve
âdât daima kavaninden ileride yürür ve ekseriya edebiyat da ahlak ve âdâttan
ileride gider. İzdivaç Fransa’da gayr-i kabil-i infikâk bir rabıta olduğu
sıralarda tiyatro muharrirlerinden, romancılardan birçoğu, birbirleriyle
imtizaç edemedikleri hâlde talakın ‘adem-i mevcudiyetinden nâşi birbirine
ilelebet merbut kalan biçarelere acırlar, onları tuğyana sevk ederlerdi. Zina
bu üdebanın kalemleri altında şairane bir şey, takbih edilmeyecek bir hâl oldu.
Çünkü bazı ahvalde âdeta mazur oluyordu. Göze alınan tehlikelerden dolayı buna
bir azamet geliyor, behemehal bir felakete saik olduğu için kalpleri rikkate
getiriyordu. Hâsılı, o vakitler buhran-ı izdivacın tevlit ettiği eserlerin
birçoğu talak lehinde ya doğrudan doğruya ya bilvasıta birer müdafaanameden
ibarettir. Fakat bir gün geldi ki 1789 idaresiyle Fransa’da talak teessüs etti,
Birinci Napolyon tarafından bizzat tatbik olundu, restorasyon devriyle ref’
edildi ve nihayet yine tatbik olunmaya başladı. Kanun-ı medenide vukua gelen bu
tebeddül, üdebanın ittihaz ettikleri lisan ve meslekte de birtakım tebeddülata
meydan açtı. Zevç ile zevceden her birinin, izdivaç gayr-i kabil-i tahammül bir
hâle geldiği zaman akd-i nikâhı fesihte muhtar olmaları lüzumunda en çok ısrar
etmiş üdebadan biri olan Aleksandır Dumazade şu satırları yazıyordu: “Mecalis
talakı kabul edecek olursa tiyatromuz birdenbire ve tamamıyla tebeddül
ediverecektir. Molyer’in aldanmış kocaları , dramlarımızın bedbaht zevceleri
sahne-i temaşadan kalkacaktır. Çünkü bu eserler nikâhın gayr-i kabil-i fesih
olması esası üzerine ibtina ederler. Binaenaleyh talak kanunu ile edebiyatta
yeni bir meslek vücut bulacak ve bu da kanunun en iyi neticelerinden birini
teşkil edecektir. Artık bize zinayı calib-i dikkat ve ehemmiyet bir hâl olmak
üzere irae ediyor diye ta’n olunamayacak. Çünkü talak var iken zinaya müracaat
etmek ahlaksızlıktır. O hâlde bu mevzu dramlar değil, komedyalara ait
olacaktır.” Aleksandır Dumazade’nin bu sözleri kesb-i hakikat ettiği zaman
birtakım muharrirler de Fransa’nın talak kanun-ı cedidindeki bazı
garabetlerden, mantıksızlıklardan müteessir oldular. Faraza Fransa’da kanunu
mucibince zani ile müznibe birbiriyle izdivaç edemezler, zevç ile zevce rıza-yı
tarafeyn ile fesh-i nikâha muktedir olamazlar. İşte bu kısım muharrirlerde
talak kanununun bu gibi nevakısını, garabetini mevzu ittihaz ederek fikirleri
daha makul, daha serbest bir neticeye isal edecek yolda eserler yazmıştır. Bu
meyanda Pol Erviyo’nun “Kıskaç” , Madam Marya Şeliga’nın “Görenek”
tiyatrolarını zikredelim. İşte kanun-ı medenîye ait tek bir nokta etrafında
birçok âsâr-ı edebiye tezehhür etmiş olduğu görülüyor. Diğer mevaddın da tevlit
ettiği eserler sayılacak olursa yekûn pek yüksek bir miktara çıkar. Aleksandır
Dumazade gibi bazı muharrirler yalnız ahlak ve âdât-ı muasırîni değil kavanini bile tadil ve tashih
etmeyi kendilerine bir vazife bilmişlerdi. Kadınların, etfal-i gayr-i meşruanın
hâli, mirasa, hakk-ı temellüke ait esaslar romanlarda, tiyatrolarda zemin-i
münakaşaya defaat ile vaz’ olunmuştur. Sanat için sanat taraftarı olanlar
güzelliğin faydaya, bir netice-i ameliye istihsali fikrine tâbi
bulundurulmasını takbih eylerler, mamafih, yine birtakım muharrirler heyet-i
içtimaiyeye ait olan mesailde fikirlerine, mizaçlarına göre beyan-ı fikir
etmekten hâlî kalmayarak bu suretle tarih-i edebiyat ile tarih-i hukuk arasında
sıkı münasebat vücuda getiriyorlar.
Hüseyin
Cahid
Kaynak: Dergi Kapatan Yazı: Edebiyat ve Hukuk-Ersoy
Topuzkanamış
Yazarın Biyografisi:
Türk gazeteci, yazar, çevirmen ve siyaset adamıdır.
1875 yılında Balıkesir’de doğdu. İlköğrenimini İstanbul’da, ortaöğrenimini Serez’de Askeri Rüştiye’de tamamladı.
1889’da İstanbul Dersaadet İdadi Mülkiyesi’ne kaydoldu. Edebiyata ilgisi öğrencilik yıllarında başladı.
Edebiyat hayatına hikâye, roman ve mensur şiir yazarak başlayan Hüseyin Cahit, "Hayal İçinde" adlı ilk romanını
1891’de yayımladı. Lise öğrenimini tamamladıktan sonra 1893-1896 yılları arasında İstanbul’da, Mekteb-i Mülkiye’de yükseköğrenim gördü.
Okulun son sınıfında birkaç arkadaşıyla “Mektep” adlı dergiyi çıkararak gazeteciliğe başladı.
Gazetecilik, eleştiri ve çeviri alanlarında eserler verdi. Daha sonra Edebiyat-ı Cedide Topluluğuna katılan Hüseyin Cahit, gazetecilik yaşamını Servet-i Fünun dergisinde yayımlanan öyküleri, sanata ilişkin makalelerinin yanı sıra,
Mütalaa, Tarik, Sabah ve Saadet gibi gazetelerdeki yazıları ile sürdürdü.
Edebiyat-ı Cedide’nin önemli isimlerinden biri olan sanatçı, Meşrutiyet’ten sonra Tanin gazetesini çıkardı ve siyaset hayatına atıldı.
1896’da yükseköğrenimini ikincilikle tamamladı. Bir süre Maarif Nezareti Mektub-i Kalemi’nde çalıştıktan sonra 1897 yılından itibaren Vefa ve Mercan İdadilerinde Türkçe, Fransızca öğretmenliği ve idarecilik yaptı. 1899’da ilk öykü kitabı Hayat-ı Muhayyel yayımlandı.
1908’de Osmanlı parlamentosuna seçilen Hüseyin Cahit Yalçın, tarihimizdeki ilk gazeteci milletvekilidir. Fransız ve İtalyan edebiyatından bazı roman ve öyküler çeviren sanatçı, çeşitli konulardaki bilim eserlerini “Oğlumun Kütüphanesi” başlığı altında yayımladı.
1957 yılında İstanbul’da hayatını kaybetti.
Kaynak:https://uskudar.edu.tr/tr/bilim-insani/huseyin-cahit-yalcin